Kliknij, aby doda stronę do ulubionych
strona główna cmentarze warto wiedzie księga gości napisz do nas
BIAΧSTOK (Plac Mordechaja Tenenbauma)

Cmentarz przy placu Mordechaja Tenenbauma (zwany te cmentarzem przy ul. 畝biej) jest jednym z kilku - obok Augustowa, Kielc i Legionowa - cmentarzy 篡dowskich, za這穎nych w latach Zag豉dy w obr瑿ie getta.

Cmentarz powsta przy ulicy 畝biej, w rejonie pustych plac闚 i ogrod闚. Funkcjonowa od 1 sierpnia 1941 r., to jest od zamkni璚ia getta przez Niemc闚. Do tego czasu od momentu wkroczenia Niemc闚 do Bia貫gostoku (27 czerwca 1941 r.), poch闚ki odbywa造 si na terenie nieczynnego od oko這 1890 r. cmentarza 篡dowskiego przy ul. Sosnowej, na Przedmie軼iu Suraskim. Niemcy nie zezwolili bowiem na przej軼ia kondukt闚 瘸這bnych przez ca貫 miasto na cmentarz przy ulicy Wschodniej.

Od pocz徠ku sierpnia 1941 r., poza kilkoma wyj徠kami, pogrzeby odbywa造 si na cmentarzu gettowym. Wi瘯szo嗆 nagrobk闚 - macew na cmentarzu by豉 anonimowa. Po pobie積ym zidentyfikowaniu zw這k chowano je w oddzielnych, za w okresie akcji przesiedle鎍zych, wzmo穎nego terroru i du瞠j 鄉iertelno軼i w zbiorowych mogi豉ch. Tu spocz窸y prochy 3 500 ofiar, w tym wiceprezydenta miasta dr. Aleksandra Rajgrodzkiego, redaktora naczelnego "Dos Naje κbn" Pejsacha Kap豉na, wybitnego historyka Abrahama Samuela Herszberga, dr Franki Horowic, Cwi Widera, bojownik闚 i bohater闚: Icchoka Malmeda, Zwi Mersika i wielu innych. Tu zdo豉no pochowa 71 bojowc闚 wyci庵ni皻ych z bunkra i rozstrzelanych podczas powstania w getcie. Jak pisa Bernard Mark, na terenie getta dzia豉豉 Chewra Kadisza; 鈍i皻e Bractwo Pogrzebowe (wed逝g 廝鏚e istnia這 od 1766 r.), kt鏎e zajmowa這 si zgodnym z tradycj urz康zaniem poch闚k闚.

Bractwo Pogrzebowe funkcjonowa這 a do ostatecznej likwidacji getta w dniu 16 sierpnia 1943 r. Podczas lutowego wysiedlenia tego roku, cz這nkowie Bractwa nie podlegali wysiedleniu. Bractwo subwencjonowane by這 przez Judenrat. Cz這nk闚 Bractwa widywano, gdy wozili specjalnym w霩kiem tar, aparat do lewatywy i inne naczynia s逝膨ce do mycia zw這k. 安iadek tamtych dni Jan Kuria雟ki wspomina: "W dniu 4 pa寮ziernika zmar w domu 鄉ierci naturaln (takich okre郵ano, 瞠 zmarli "鄉ierci luksusow", w 堯磬u - przyp. T. W.) m鎩 dziadek Abram Kuria雟ki. Wkr鏒ce po stwierdzeniu zgonu przybyli cz這nkowie Bractwa Pogrzebowego, kt鏎zy zgodnie z tradycj znie郵i zw這ki dziadka z tapczanu i po這篡li na us豉nej s這m pod這dze i nakryli. Mycie cia豉 zmar貫go odby這 si na desce obitej blach na podw鏎zu, nast瘼nie cz這nkowie bractwa w這篡li zw這ki do uszytego z prze軼ierad豉 tzw. 鄉iertelnego ubrania (hebr. tachrichim). W normalnych warunkach tego rodzaju ubranie szyta z nowego p堯tna. Przypuszczalnie nast瘼nego dnia zw這ki dziad-ka umieszczono na noszach i zaniesiono na cmentarz gettowy i tam pochowano. Zamiast normalnej macewy wypali貫m gor帷ym drutem na desce imi, nazwisko i "dat 鄉ierci dziadka, kt鏎 postawi貫m na usypanym grobie". Pomimo trudnych warunk闚 cz這nkowie Bractwa Pogrzebowego starali si, aby przestrzega odwiecznych wymog闚 religijnych judaizmu i dopilnowali, aby teren cmentarza jako miejsce 鈍i皻e by odizolowany 鏚 innych mieszkalnych kwarta堯w getta. Teren cmentarza by ogrodzony drutem i, cz窷ciowo, drewnianym parkanem. Nagrobki - macewy by造 niewielkie i prymitywne, g堯wnie ziemne; ob這穎ne darni lub ram, najcz窷ciej z 4 desek. Zaledwie kilkana軼ie wykonanych by這 z kamienia: zlepie鎍a, piaskowca, a nawet z betonu. Najcz窷ciej zaopatrzone by造 w drewniane tabliczki z nazwiskiem osoby zmar貫j. Wiele macew by這 drewnianych. Na przyk豉d nagrobek Icchoka Malmeda wykonany by z deski, na kt鏎ej widnia napis: "Bohaterowi - Cze嗆". Wspomina Edward Kisler - "Borys": "Na frontonie wi瘯szo軼i mogi by造 wkopane deski bardzo cz瘰to z p馧kolistym zwie鎍zeniem, jak u normalnych macew. Na deskach tych znajdowa造 si dane personalne...". Z kolei obecny na terenie cmentarza we wrze郾iu 1944 r. Anatol Leszczy雟ki zaobserwowa wyra幡ie regularny uk豉d mogi. Macewy by造 niewielkie i sprawia造 wra瞠nie miniatur.

Po wyzwoleniu Bia貫gostoku przyby這 do miasta 1 085 砰d闚, z tej liczby 900 rodowitych bia這stoczan. Tych, kt鏎zy prze篡li getto, by這 zaledwie 260 23. W szybkim tempie uporz康kowano rejon cmentarza gettowego. Jego obszar zosta poszerzony w latach 1945-1949 poprzez wykupienie prywatnych dzia貫k, a nast瘼nie ogrodzony kamienno-ceglanym murem. Do cmentarza prowadzi豉 brama. Uratowani z po穎gi wojennej wznosili na terenie cmentarza symboliczne macewy ku czci u鄉ierconych z najbli窺zych i dalszych rodzin. By造 partyzant Ka軛en Barakin postawi pi瘯n macew dla swojej zg豉dzonej rodziny. 12 lipca 1946 r. odby si pogrzeb 3 cchaluc闚 (pionier闚) z kibucu "Gordonia", kt鏎zy zostali zamordowani 5 lipca tego roku przez cz這nk闚 "reakcyjnego podziemia". Byli to A. Kuszel. A. Brudnicki i A. Sztejnberg. Ostatni pogrzeb odby si - jak relacjonuje Welwel Halperin - w styczniu 1947 r. Pochowano w闚czas zamordowanego 砰da z Bra雟ka, Chaima Finkelsztejna. W tym czasie pobudowano na terenie cmentarza wiele pomnik闚 symbolizuj帷ych martyrologi 砰d闚 bia這stockich. Ods這ni皻oo pomniki ku czci ofiar getta, bojownik闚 powstania w getcie, harcerzy z getta - chaluc闚, mauzoleum upami皻niaj帷e walki partyzant闚 砰d闚 i wielu innych. Podczas uroczysto軼i w rocznic powstania w getcie obecni byli przedstawiciele w豉dz politycznych, magistrackich i wojskowych. Podczas uroczysto軼i gettowych w 1948 r. przemawia m.in. wojewoda Stefan Dybowski, prezydent miasta Krzewniak i inni. 16 sierpnia 1945 r. ods這ni皻o na cmentarzu pomnik ku pami璚i ofiar getta. Obelisk o wysoko軼i ok. 1,5 m zwie鎍zony by symbolem gwiazdy Dawida (Magen Dawid). Na kamieniu wyryto tekst w j瞛yku 篡dowskim (jidysz): "Pami璚i 60 000 篡dowskich Braci getta bia這stockiego zamordowanych przez Niemc闚 - po鈍i璚a resztka pozosta造ch przy 篡ciu 砰d闚". Z boku, poni瞠j w j瞛yku hebrajskim napis: "Am Israel Chaj" (hebr., Nar鏚 Izraela 篡je).

Kolejny pomnik ods這ni皻o w trzeci rocznic wybuchu powstania w getcie, 16 sierpnia 1947 r. By to pomnik bojownik闚 powstania w getcie. Poniewa podczas ekshumacji nie uda這 si oddzieli bojownik闚 od innych m璚zennik闚 getta, pogrzebano w zbiorowej mogile 125 os鏏. Wy-soki 6-7-metrowy obelisk zwie鎍zony symbolem Gwiazdy Dawida z 鄴速ego metalu. Do obelisku przylega d逝gi 8-10-metrowy gr鏏 obramowany betonem.. Na obelisku znajdowa si napis w j瞛yku 篡dowskim: "Bratnia mogi豉 m璚zennik闚 getta bia這stockiego, kt鏎zy padli w walce przeciwko hitlerowskim naje寮嬈om - mordercom, za wolno嗆 i honor narodu 篡dowskiego 16.VI11.1943 r." Na jednym z bok闚 obelisku znajdowa si napis w j瞛yku 篡dowskim, hebrajskim i polskim: "Tu spoczywa 125 os鏏, 70 bojownik闚 getta bia這stockiego i 55 m璚zennik闚 zamordowanych przez siepaczy, w tym 108 m篹czyzn, 12 kobiet, 4 dzieci, 1 niemowl". Najokazalszym pomnikiem by這 ods這ni皻e w pi徠 rocznic wybuchu powstania w getcie mauzoleum, po鈍i璚one pami璚i bojownik闚 getta i partyzant闚 篡dowskich w oddziale "Forojs". Swoim wygl康em przypomina這 pawilon o wymiarach 2,5 x 10 m, kt鏎ego 鈔odek stanowi豉 瞠lbetowa konstrukcja wsparta na kolumnach i przykryta synagogaln kopu陰. W dwie frontowe 軼ianki mauzoleum wmurowane by造 tablice w j瞛yku 篡dowskim. Lewa (od strony patrz帷ego) upami皻nia豉 bojownik闚 i bohater闚 getta: odnotowane by造 nazwiska m.in. Daniela Moszkowicza, Mordechaja Tenebauma-Tamarofa, Judyty Nowogrodzkiej, Eliahu Boraksa, Icchoka Malmeda i innych. Tablica z prawej strony ku pami璚i partyzant闚 wymienia豉 nazwy miasteczek z kt鏎ych wywodzili si cz這nkowie oddzia逝 "Forojs": Krynek, Knyszyna, Bra雟ka, Supra郵a i innych. Mauzoleum posiada這 dwie boczne 軼ianki. S逝篡造 one do zawieszania tabliczek pami徠kowych ca造ch rodzin i pojedynczych os鏏.

Na uroczysto軼i ods這ni璚ia mauzoleum obecni byli przedstawiciele Centralnej Komisji 砰d闚 w Polsce, Zwi您ku Literat闚 砰d闚; przedstawiciel "spo貫czno軼i palesty雟kiej" Ungler; delegat 砰d闚 francuskich Slowes; dyrektor AJDC z USA, reprezentant Kongregacji Wyznaniowej dr Szczyglic. Przyby豉 tak瞠 ekipa 篡dowskiej sp馧dzielni filmowej, kt鏎a sfilmowa豉 przebieg uroczysto軼i".

Jak relacjonowa Anatol Leszczy雟ki, podczas jego pobytu na terenie cmentarza w 1959 r. panowa tam idealny porz康ek. Cmentarz zamkni皻y by na k堯dk. Klucz znajdowa si u mieszkaj帷ego w pobli簑 dozorcy Na jednej z macew widnia napis w j瞛yku 篡dowskim: "Wyje盥瘸m z Bia貫gostoku, pozostawiam, to co mia貫m najdro窺zego...". We wrze郾iu 1967 r. cmentarz nie by ju strze穎ny, w murze znajdowa造 si dziury jego teren by zaniedbany. W tych latach "opiekowa豉 si" formalnie cmentarzem organizacja m這dzie穎wa dawnej fabryki pluszu przy ul. 安i皻oja雟kiej (ul. Nowotki). Cmentarz gettowy, kt鏎y by "relikwi wszystkich 砰d闚" i kt鏎y by pieczo這wicie dogl康any przez tych nielicznych, kt鏎zy mieszkali w Bia造mstoku, zosta zlikwidowany na pocz徠ku lat 70-tych. Pomi璠zy 25 lutego a 5 kwietnia 1971 r. zlikwidowano cmentarz, o kt鏎ym, o ironio, pisano: "瞠 pod opiek rycerskiego polskiego narodu pozostaje najdro窺ze .co posiadamy: prochy naszych bohater闚 i m璚zennik闚". Ekshumacj przeprowadzi Dzia Budowy Zarz康u Zieleni Miejskiej. Informacj o ekshumacji i likwidacji cmentarza poda豉 prasa bia這stocka. Na nic zda造 si interwencje na najwy窺zych szczeblach. Zasadniczym powodem likwidacji mia豉 by budowa nowej dzielnicy mieszkaniowej (kt鏎a by豉 ju zbudowana). Szcz徠ki ekshumowanych 3 500 os鏏 (w tym dzieci璚e), z這穎no do drewnianych trumien i pochowano w zbiorowej mogile.

Sprawa likwidacji cmentarza pojawi豉 si ju w 1953 r. Przedstawiciele Zarz康u G堯wnego Towarzystwa Spo貫czno-Kulturalnego 砰d闚, G. Smolar i D. Sfard, argumentowali, 瞠 jest to "Cmentarz zabytkowy i stanowi przedmiot szczeg鏊nego pietyzmu i czci (....) cmentarz ten stanowi relikwie narodowe..." Spraw za瞠gna 闚czesny dyrektor 砰dowskiego Instytutu Historycznego prof. Bernard Mark, oraz Salo Fiszgrund. Sprawa "od篡豉" w 1962 r. W dniu 22 maja tego roku cz這nek PZPR Hersz Hakmajer stwierdzi, 瞠 jest to cmentarz zabytkowy i jedyny na 鈍iecie w swoim rodzaju. W 1970 r. Przewodnicz帷y Miejskiej Rady Narodowej ostatecznie podj掖 decyzj o zamkni璚iu, likwidacji i przeznaczenia terenu cmentarza pod zalesienie, cmentarza, kt鏎y sam zwa wcze郾iej "Cmentarzem Ofiar Terroru". Jedynym 鈍iadectwem po cmentarzu gettowym sta豉 si p造ta 鈍iadcz帷a o bestialstwie okupanta, postawiona w 1971 r., oraz resztki muru. Znikn窸y macewy i mauzoleum. Macewy, kt鏎e mia造 by wykorzystane w charakterze lapidarium, uleg造 zniszczeniu.

W 1993 r., w pi耩dziesi徠 rocznic powstania w getcie, w豉dze miasta uporz康kowa造 niezabudowany fragment cmentarza, a w 2003 r. ustawiono na nim oryginalny, odnaleziony obelisk. W 2008 r. plac otrzyma imi Mordechaja Tenenbauma - przyw鏚cy powstania w getcie bia這stockim.

Tekst: dr Tomasz Wi郾iewski
Tekst stanowi zaktualizowan wersj artyku逝 T. Wi郾iewskiego, Cmentarze 篡dowskie w Bia造mstoku, [w:] Studia Podlaskie, t. II, red. H. Parafianowicz, J. Urwanowicz, A. Wycza雟ki, Bia造stok 1989 (wersja oryginalna dost瘼na na stronie https://repozytorium.uwb.edu.pl/jspui/bitstream/11320/4348/1/Studia_Podlaskie_2_Wisniewski.pdf ).
Polecamy odwiedzenie strony www.jewishbialystok.pl

foto: Artur Cyruk foto: Artur Cyruk

foto: Artur Cyruk

foto: Artur Cyruk
Teksty i zdj璚ia opublikowane w serwisie www.kirkuty.xip.pl s chronione prawem autorskim.
Wykorzystanie materia堯w mo磧iwe wy陰cznie po uzyskaniu pisemnej zgody Redakcji.
strona główna cmentarze warto wiedzie księga gości napisz do nas