Kliknij, aby dodać stronę do ulubionych
strona główna cmentarze warto wiedzieć księga gości napisz do nas
CHEŁM    

Cmentarz żydowski w Chełmie znajduje się u zbiegu ulic Starościńskiej i Kolejowej. Data jego założenia nie jest znana. Historyk dr. Szymon Millner podczas penetracji cmentarza na początku XX w. miał odnaleźć na nim macewy pochodzące z lat 1442, 1483, 1484, 1484 i 1496. Według ustnych przekazów, przed wojną na cmentarzu znajdował się także nagrobek z 1248 r. Prawdziwość obu tych informacji nie została jednak potwierdzona. Dane Sz. Millnera poddawał w wątpliwość Majer Bałaban już w 1932 r. Paweł Sygowski w swoim opracowaniu "Cmentarz żydowski w Chełmie" (maszynopis z 1985 r.) przypuszcza, że nekropolia musiała istnieć już w drugiej połowie XVI wieku, przy czym nie ma pewności, czy znajdowała się przy obecnej ul. Kolejowej. Najstarsze dokumenty źródłowe określające obecną lokalizację cmentarza datowane są na 1823 r., natomiast pierwsze pisemne wzmianki o cmentarzu pochodzą z 1755 r., kiedy to gmina żydowska i bractwo pogrzebowe Chewra Kadisza zawarły porozumienie dotyczące opłat za pochówki.

Prawdopodobnie po 1825 r. zostało wzniesione lub wyremontowane ogrodzenie cmentarza. Z tego roku zachował się testament Tauby Weinberg, która przeznaczyła 500 zł "na obudowanie parkanem okopiska żydowskiego oraz kierkuta". W 1829 r. powierzchnia cmentarza zajmowała "2 morgi i 195 prętów", czyli około 15.850 m kw. Na cmentarzu znajdował się dom przedpogrzebowy oraz mieszkanie stróża. Do rytualnej ablucji po wyjściu z cmentarza służyła pompa, stojąca od strony skrzyżowania ulic Starościńskiej i Kolejowej. Paweł Sygowski w swoim tekście tak opisał przedwojenny wygląd nekropolii: "Teren cmentarza zajęty gęsto ustawionymi nagrobkami, porośnięty był starymi drzewami. Nagrobki to w większości macewy, wykonane z białego lub czerwonego piaskowca oraz nagrobki betonowe, jednak kilka nagrobków wzniesiono z marmuru. Wśród tych ostatnich wyróżniał się okazałością nagrobek doktora Wilenki, wykonany z czarnego marmuru, z napisem w języku polskim".

W 1940 r. niemieckie władze okupacyjne przekazały wschodnią część działki cmentarnej działającemu w sąsiedztwie przedsiębiorstwu robót melioracyjnych. Na polecenie Niemców rozebrano fragment ogrodzenia i przystąpiono do wyrywania macew, które następnie wykorzystywano do utwardzania ulic i chodników, między innymi przed budynkiem Gestapo i przed więzieniem przy ul. Kolejowej. Prace te wykonywali zmuszeni do tego Żydzi z Chełma oraz radzieccy jeńcy wojenni. Część kamiennych płyt zabrali okoliczni mieszkańcy.

Cmentarz stał się także miejscem licznych egzekucji. Naziści przyprowadzali lub przywozili swe ofiary z miasta i mordowali je przy użyciu broni palnej. Zabito tu m. in. grupę Żydów ze Słowacji, którym udało się wyskoczyć z pociągu jadącego do obozu śmierci. Na cmentarzu grzebano także ciała osób zmarłych i zabitych w chełmskim getcie.

Po zakończeniu działań wojennych do Chełma wróciła niewielka grupa Żydów. Z ich inicjatywy na cmentarz przywieziono część macew odnalezionych na terenie miasta. W latach sześćdziesiątych z cmentarza zepchnięto nagrobki i urządzono skwer. Przez kolejne kilkadziesiąt lat opuszczony cmentarz zarastał i coraz bardziej niszczał. Stopniowo znikały macewy, kradzione m. in. przez właścicieli firm kamieniarskich. Proceder ten potwierdziło odnalezienie w 2006 r. kilku żydowskich nagrobków w zakładzie przy ul. Mościckiego. Jego nowy właściciel dokonując przeglądu surowca pozostawionego przez poprzednika, znalazł czekające na zeszlifowanie pomniki pochodzące z cmentarzy żydowskich, niemieckich i prawosławnych.

Dewastację cmentarza udało się powstrzymać dopiero w latach dziewięćdziesiątych. We wrześniu 1988 roku Urząd Miejski Chełma zwrócił się do Fundacji Rodziny Nissenbaumów z prośbą o pośrednictwo w nawiązaniu kontaktów z ziomkostwami Żydów chełmskich. W kolejnych latach, dzięki wysiłkom Fundacji Rodziny Nissenbaumów, Izraelskiego Stowarzyszenia Odbudowy Cmentarza w Chełmie - w osobach Abrama Bekera, Chaima Lendera, Betiuka Wiesława, Szlomo i Jakowa Orenów, Zeewa Bronesa, Arona Sobola - oraz I Banku Komercyjnego w Chełmie, teren cmentarny został uporządkowany i otoczony stalowym ogrodzeniem. Odrestaurowano nagrobki, a ich fragmenty przytwierdzono do pionowych płyt o półokrągłym zwieńczeniu. Na osi bramy wzniesiono pomnik ku czci ofiar Zagłady, w formie surowo ciosanego, białego kamienia o wysokości 4 metrów, z tablicami epitafijnymi w j. hebrajskim, jidysz, polskim i angielskim.

Z inicjatywy rabina Izraela Meira Gabaja ze stowarzyszenia Ohele Cadyków postawiono nagrobek w domniemanym miejscu spoczynku rabina Meira Neuhausa, zwanego też Tomaszower Rebbe.

Cmentarz jest ogrodzony, wejście na jego teren jest możliwe przez niezamykaną furtkę.

tekst: K. Bielawski
zdjęcia: Agnieszka Poźniak
Polecamy odwiedzenie stron:|
www.sztetl.org.pl/pl/city/chelm
http://chelmskisztetl.keep.pl

www.shabbat-goy.com/
Galeria zdjęć z cmentarza w Chełmie na portalu Flickr
Spis nagrobków z cmentarza w Chełmie znajdziesz na stronie www.gidonim.com

cmentarz żydowski w Chełmie
cmentarz żydowski w Chełmie
cmentarz żydowski w Chełmie
cmentarz żydowski w Chełmie
cmentarz żydowski w Chełmie
cmentarz żydowski w Chełmie
cmentarz żydowski w Chełmie
cmentarz żydowski w Chełmie
Poszukujemy wszelkich informacji o Żydach z Chełma i ich nekropolii.
Czekamy też na relacje osób, które pamiętają ten cmentarz z okresu przed II wojną światową.
Teksty i zdjęcia opublikowane w serwisie www.kirkuty.xip.pl są chronione prawem autorskim.
Wykorzystanie materiałów możliwe wyłącznie po uzyskaniu pisemnej zgody Redakcji.
strona główna cmentarze warto wiedzieć księga gości napisz do nas