Cmentarz żydowski w Gdańsku w dzielnicy Chełm założony został około drugiej połowy XVI wieku. Jest jednym z najstarszych miejsc pochówku Żydów w naszej części Europy. Pierwsza wzmianka o nim pochodzi z 1694 roku. W XVIII i XIX wieku teren cmentarza powiększono, tak że obecnie zajmuje powierzchnię dwóch i trzech dziesiątych hektara, oraz wydzielono część niegrzebalną, przeznaczoną pod budynek Chewra Kadisza - Bractwa Pogrzebowego z gminy Stare Szkoty, do której należał cmentarz. Stele nagrobne - macewy - zwrócone były na wschód, w kierunku Jerozolimy i, jak na każdym z cmentarzy Żydów aszkenazyjskich na terenach Polski i Europy Wschodniej, ustawione pionowo. Skierowanie macew na wschód wiąże się również z symboliką Światła, która w tym miejscu, na Chełmie, nabiera szczególnego znaczenia - ze wzgórza cmentarnego rozpościera się widok na całą Zatokę Gdańską i odbijające się w morzu wschodzące słońce.

W drugiej połowie lat osiemdziesiątych, podczas częściowej inwentaryzacji prowadzonej przez Jacka Walickiego i Jarosława Sellina, pod warstwą ziemi odkopano kilka nagrobków pochodzących z 1711 roku. Po zakończeniu prac badawczych, odnalezione nagrobki zostały zasypane. Macewy na gdańskim cmentarzu wykonane były głównie z piaskowca. Nieliczne zachowane do dziś pochodzą z młodszej części nekropolii, pozbawione są bogatej symboliki judaistycznej. Ornamentyka ogranicza się do reliefów roślinnych i wpisanych w nie inskrypcji. Epitafia nagrobne obok nazwiska, nazwiska rodowego oraz daty narodzin oraz śmierci zawierają informacje o pochodzeniu i zawodzie zmarłego. Sporządzano je w języku hebrajskim oraz niemieckim, co świadczy o postępującej od XIX wieku asymilacji gdańskich Żydów.

Cmentarz przetrwał niezniszczony do końca II wojny światowej. Zamknięto go dopiero w 1956 roku i od tego czasu zaczęła się systematyczna jego dewastacja, szczególnie nasilona w latach siedemdziesiątych, kiedy całkowicie zniszczono i splantowano dolny taras z najstarszymi i najcenniejszymi nagrobkami. Dziś pod cmentarz na Chełmie podchodzą bloki mieszkalne. Z płyt nagrobnych zbudowano prowadzące na strome wzgórze schody (podobnie jak niegdyś w graniczącej z Królewskim Wzgórzem Jaśkowej Dolinie). Z szeregu oheli znamienitych rabinów zachował się tylko jeden, z lat dwudziestych, który obecnie służy za miejsce spotkań miejscowym chuliganom.

Wiele informacji o gdańskim cmentarzu żydowskim znajdziesz tutaj
tekst i zdjęcia zamieszczono dzięki uprzejmości Gminy Wyznaniowej Żydowskiej w Gdańsku
Lokalizacja cmentarza wg GPS: N 54° 20.336' E
018° 37.980'