Kliknij, aby dodać stronę do ulubionych
strona główna cmentarze warto wiedzieć księga gości napisz do nas
GNIEWOSZÓW
Dział o cmentarzach w Gniewoszowie
powstał dzięki wsparciu udzielonemu
przez Remigiusza Cabana

W Gniewoszowie znajdują się dwa cmentarze żydowskie. Pierwszy z nich, położony przy obecnej ul. Zacisze, był wykorzystywany jako miejsce pochówku żydowskich mieszkańców Gniewoszowa. Drugi, leżący około 100 m na północny wschód od rozwidlenia ul. Puławskiej i drogi do Regowa Starego, był używany przez gminę żydowską w Granicy.

Ostatni żydowski pochówek w Gniewoszowie miał miejsce w 1946 r. Pochowano wtedy Pynię Wajnberga i członków jego rodziny, zabitych w niewyjaśnionych okolicznościach. Pomimo zeznań żyjącego do dziś świadka, nie udało się jednoznacznie ustalić, na którym z miejscowych cmentarzy znajdują się groby zamordowanych.

Oba cmentarze uległy daleko posuniętej destrukcji. O ich dewastacji świadczą protokoły z dochodzenia prowadzonego w 1949 r. Roman S., posądzony o zaoranie cmentarza, zeznał (pisownia oryginalna): "Co do zaznaczonego mi przestępstwa wyjaśniam: Nie przyznaje się do tego ażebym przywłaszczył sobie ziemię cmentarną w osadzie Gniewoszów cmentarza Żydowskiego Ziomkostwa tejże osady. Nadmieniam że ziemia którą ja użytkuje jest pożydowska, ale nie cmentarna i zaorałem ją w odległości około 1 metra od granicy cmentarza o czym świadczą doły nie zarośnięte po wykopanych słupach parkami jaki ogrodzony był wymieniony cmentarz. Użytkowanie wspomnianej ziemi powierzył mi były wójt Zarządu Gminy Sarnów Ob. G[....] Antoni, zam. w Borku gm. Sarnów w 1947 r. ponieważ ziemia ta stanowiła nieużytki, a że ja nieposiadam żadnego majątku więc ziemię ilości 1/2 ha uprawiłem i dotychczas użytkuję. Nadmieniam że ziemia cmentarna tegoż cmentarza nie tylko przeze mnie, ale wogóle przez nikogo nie zaorana, uległ dewastacji już po wyzwoleniu Polski z pod okupacji niemieckiej tylko sam cmentarz to jest rozgrabienie nagrobków i parkanu przez ludność osady - Gniewoszów i wsi okolicznych: między innymi Ob. Aleksander Sz[..] zam. w Gniewoszowie gm. Sarnów, którego widziałem jak woził słupy z parkanu; około 20 sztuk i prawdopodobnie posiada je dochwili obecnej, natomiast ja nie dotknąłem nawet ręki do barbarzyńskiej dewastacji cmentarza, tym bardziej że sam honor polaka nie pozwoliłby na to, gdyż jestem zastępcą wójta gminy Sarnów i drugim sekretarzem Gminnego Komitetu PZPR. Co do drugiego cmentarza żydowskiego znajdującego się w osadzie Gniewoszów to stwierdzam że tak samo uległ dewastacji przez mieszkańców osady Gniewoszów i wsi okolicznych lecz nazwiska ich wymienić niemogę ponieważ dewastacji dokonywali przeważnie w nocy".

Józef A. potwierdzając zeznania Romana S., dodał: "Sam widziałem nagrobki na podwórzu u Ob. Sz[....] Antoniego zam. w Gniewoszowie w roku 1947, a czy posiada je do chwili obecnej nie wiem". Z kolei Czesław B. informował: "Cmentarze te uległy dewastacji to jest rozgrabiono z nich nagrobki i parkan przez ludność osady Gniewoszów i wsi okolicznych gminy Sarnów częściowo w czasie okupacji i już po wyzwoleniu Polski z pod okupacji niemieckiej, dodać należy że parkan i nagrobki zabierali nawet osobnicy z terenu gminy Oblassy" (źródło: Archiwum Akt Nowych, Ministerstwo Administracji Publicznej, sygn. 1098, k. 231-233).

W wyniku zniszczeń wszelkie naziemne ślady cmentarzy zostały zatarte. W 2014 r., dzięki staraniom Anety Friedman z Fundacji Koret, potomków rodzin Cajfinger i Ajdelman, przy współudziale Fundacji Ochrony Dziedzictwa Żydowskiego, na cmentarzu przy ul. Zacisze wybudowano częściowe ogrodzenie. Granicę cmentarza na odcinku bez ogrodzenia oznaczono rzędem kamieni. Na filarze bramy umieszczono tablicę z napisem: "Cmentarz żydowski. Żydzi osiedlili się w Gniewoszowie w XVIII w. i przez stulecia przyczyniali się do rozwoju regionu. W 1939 r. gmina żydowska (łącznie z wsią Granica) liczyła 1580 członków. W 1942 r. Żydzi z Gniewoszowa zostali wymordowani przez Niemców w obozie zagłady w Treblince. Przeżyli tylko nieliczni. Ich pamięć jest błogosławieństwem. Cmentarz został odnowiony na wieczną pamięć gminy żydowskiej z Gniewoszowa staraniem potomków rodzin Cajfinger, Ajdelman i Frydman, w hołdzie Berowi, Chanie, Josele, Ryfce, Menasze i Towie Friedmanom. 2014/5775". Do muru przymocowano kilkanaście odzyskanych nagrobków.

Dane osobowe, odczytane z nagrobków na cmentarzu w Gniewoszowie:
Numer
Imię hebrajskie
Imię hebrajskie ojca
Płeć
Data zgonu
1
Icchak Ajzyk
Jehuda
Mężczyzna
23.08.1885
2
Meszulam
Beniamin ha-Lewi
Mężczyzna
04.11.1881
3
Szmuel Mosze
Awraham
Mężczyzna
02.12.1891
4
Mirel
Szemaj
Kobieta
06.12.1905
5
Gołda
Mordechaj
Kobieta
18.01.1893
6
Jenta
Awraham
Kobieta
22.12.1894
7
Icchak Ajzyk
Pinchas
Mężczyzna
10.03.1887
8
Chana Peril
Akiwa
Kobieta
9
Pomiędzy 23.09.1910 a 22.10.1911
10
Jerachmiel
Kobieta
Pomiędzy 22.10 a 19.11.1892
11
[...]d
[...] ha-Lewi
12
[...]el Jehuda
[...]m
Mężczyzna

W 2016 r. Fundacja Ochrony Dziedzictwa Żydowskiego we współpracy ESJF - European Jewish Cemeteries Initiative, dzięki funduszom rządu Republiki Federalnej Niemiec, otoczyła cmentarz w pobliżu ul. Puławskiej ogrodzeniem z betonowych elementów prefabrykowanych. Podczas wizytacji cmentarza w 2018 r. stwierdzono brak stalowej furtki, liczne uszkodzenia ogrodzenia, zaśmiecenie części terenu i ślady ognisk.


tekst: K. Bielawski
Bibliografia:

A. Penkalla, Żydowskie ślady w województwie kieleckim i radomskim, Radom 1992.

Cmentarz żydowski w Gniewoszowie Cmentarz żydowski w Gniewoszowie Cmentarz żydowski w Gniewoszowie Cmentarz żydowski w Gniewoszowie
Macewa na cmentarzu żydowskim w Gniewoszowie Macewa na cmentarzu żydowskim w Gniewoszowie Macewa na cmentarzu żydowskim w Gniewoszowie Macewa na cmentarzu żydowskim w Gniewoszowie
Cmentarz żydowski w Gniewoszowie Cmentarz żydowski w Gniewoszowie Cmentarz żydowski w Gniewoszowie Cmentarz żydowski w Gniewoszowie
Poszukujemy wszelkich informacji o Żydach z Gniewoszowaa i ich cmentarzach.
Teksty i zdjęcia opublikowane w serwisie www.kirkuty.xip.pl są chronione prawem autorskim.
Wykorzystanie materiałów możliwe wyłącznie po uzyskaniu pisemnej zgody Redakcji.
strona główna cmentarze warto wiedzieć księga gości napisz do nas