W końcu lat osiemdziesiątych staraniem Fundacji Nissenbaumów naprawiono ogrodzenie i wykonano wstępne prace porządkowe. Opuszczony cmentarz ulegał jednak dewastacji, a gęste krzaki i drzewa praktycznie uniemożliwiały dojście do grobów. Stan ten uległ zmianie w 2002 roku - wtedy to na teren nekropolii wkroczyła grupa młodych krośnian ze Stowarzyszenia "Olszówka", pod kierownictwem Grzegorza Bożka - miejscowego nauczyciela i działacza ekologicznej organizacji "Pracownia na rzecz Wszystkich Istot". Przy niewielkiej pomocy ze strony władz miasta oraz środowisk żydowskich, przez cztery lata do 2005 roku ci młodzi ludzie w pocie czoła karczowali krzaki i usuwali śmiecie. Odnowiono bramę cmentarną i zamontowano na niej nowe tablice informacyjne, zabezpieczono studnię, wywieziono niewyobrażalną ilość wyciętych zarośli oraz tony śmieci.

W dniu 3 lipca 2005 r. Ambasada Izraela oraz Żydowski Instytut Historyczny przyznały Grzegorzowi Bożkowi z Krosna honorowy dyplom za działalność na rzecz ochrony dziedzictwa kultury żydowskiej w Polsce. Wyróżnienie to "przyznawane jest niezwykłym Polakom, polskim organizacjom oraz miastom, czyniącym wiele dla odkrywania prawdy o przeszłości i budowania lepszej przyszłości".

Obecnie kirkut w Krośnie jest jednym z najlepiej uporządkowanych cmentarzy żydowskich w Polsce. Stowarzyszenie "Olszówka" nie poprzestaje jednak na tym. Jak mówi Grzegorz Bożek: "Oprócz odnawiania cmentarza prowadzimy działania o charakterze edukacyjnym. W czerwcu 2003 roku na terenie nekropolii miał miejsce wykład "Historia Żydów krośnieńskich i cmentarza żydowskiego", wygłoszony przez dr Elżbietę Rączy, autorkę opracowań historycznych na temat Żydów w Krośnie. Współpracujemy z nauczycielami krośnieńskich szkół - na cmentarzu odbywają się terenowe lekcje historii i języka polskiego prowadzone przez członków Stowarzyszenia "Olszówka". Nauczycielom proponujemy udział w lekcjach historii, języka polskiego lub lekcji wychowawczej na cmentarzu żydowskim. Dla wszystkich uczniów to żywa lekcja historii, dzięki której uczą się mądrzej patrzeć na przeszłość swojego regionu i kraju". Więcej informacji o tym projekcie znajdziesz tutaj:

Do dziś na cmentarzu zachowało się około dwustu płyt nagrobnych. Są to w zdecydowanej większości typowe macewy, wykonane głównie z piaskowca. W zwieńczeniach nagrobków można odnaleźć charakterystyczne dla żydowskiej tradycji płaskorzeźbione symbole, takie jak: dłonie w geście błogosławieństwa, korony, świeczniki, misy, lwy, winne grona czy Gwiazdy Dawida. Inskrypcje wykonane są przeważnie w języku hebrajskim, a pojawiające się epitafia w języku polskim są śladem postępującej asymilacji części krośnieńskich Żydów. Oddziałujące przez lata czynniki atmosferyczne w połączeniu z brakiem bieżącej konserwacji zniszczyły polichromie, jakimi niegdyś zdobiono żydowskie nagrobki. Obecnie jedynie w zagłębieniach niektórych macew można odnaleźć śladowe resztki barwnika. Mimo zniszczeń daje się wyodrębnić rzędowy układ pochówków oraz podział na kwatery męskie i kobiece. Zwraca uwagę pomnik Bernarda Münza, przypominający swym kształtem złamane drzewo - nagrobki takie powszechnie wznoszono osobom zmarłym w młodym wieku. Przedwojenny ceglany mur zachował się jedynie częściowo. Całkowitemu zniszczeniu uległ znajdujący się niegdyś przy bramie dom przedpogrzebowy, w języku hebrajskim zwany beit tahara, w którym przygotowywano zwłoki do pogrzebu i gdzie zapewne mieszkał dozorca. Przy wejściu widać studnię, służącą Żydom do ablucji przed opuszczeniem cmentarza, miejsca uważanego przez wyznawców judaizmu za rytualnie nieczyste.

W maju 2009 r. na cmentarzu zidentyfikowano zbiorowy grób, w którym pochowany jest krośnieński rabin i kilkudziesięciu krośnieńskich Żydów, zamordowanych w 1942 r. Umieszczone na nim hebrajskie epitafium głosi: "Tu leży pochowany w bratniej mogile słynny wielki geniusz, rabin, minister Tory, cadyk i chasyd, rabin nauczycieli Szmuel. Niech pamięć sprawiedliwego będzie błogosławiona. Syn rabina Aszera Zeliga. Niech spoczywa w pokoju Fuhrer. Przewodniczący rabinackiego sądu i rabin i nauczyciel wspólnoty Krosna, autor książki Har-Shefer. Rabin Szmuel Cwi Damrez Niech spoczywa w pokoju. Nasz Rabbi Cwi Herzfeld Niech spoczywa w pokoju. Nasz Rabbi Ze'ew Nusenbaum Niech spoczywa w pokoju. Nasz Rabbi Zwi Margaliyot Niech spoczywa w pokoju. Syn Asher Boygen Niech spoczywa w pokoju Wszystkich zabitych "uświęcenia Bożego imienia". Początek miesiąca tewet 703 roku według małej rachuby i pochowany z nimi szereg mężczyzn, kobiet i dzieci, zabitych w dniach święta Chanuki 703 roku. Niech Jego dusza będzie włączona w wieniec życia wiecznego. Niech Bóg pomści ich śmierć". To odkrycie możliwe było dzięki pracom porządkowym, wciąż prowadzonym przez Stowarzyszenie "Olszówka" i uczniów krośnieńskich szkół. Zbiorowa mogiła znajduje się w północno-wschodniej części cmentarza, jeszcze dwa miesiące temu skrywały ją gęste zarośla. Znaleziona została w ostatniej nieuporządkowanej jeszcze części cmentarza. Napis na macewie wskazuje na fakt pochowania w masowej mogile krośnieńskiego rabina Samuela Ozon Fuhrera, czterech innych rabinów oraz wiele mężczyzn, kobiet i dzieci, którzy najprawdopodobniej zginęli 9 grudnia 1942 r. Data śmierci krośnieńskiego rabina nie została dokładnie ustalona. Według relacji, cytowanych w publikacji "Ludność żydowska w Krośnie" autorstwa Elżbiety Rączy, zginął w roku 1942, a jego mordercą był Oskar Bäcker (członek krośnieńskiego oddziału gestapo). Znane są dwie wersje tego wydarzenia - pierwsza mówi, że rabin został zamordowany podczas ostatniej selekcji ludności w getcie w grudniu 1942 r., druga, że został zastrzelony na miejskiej ulicy.

Nekropolia położona jest przy ul. ks. Sarny w dzielnicy Zawodzie. Klucze do bramy przechowywane są w Urzędzie Miasta, można też próbować wejść przez wyrwę w bocznej części muru.

Kliknij tu, by obejrzeć reportaż o pracach porządkowych przeprowadzonych na tym cmentarzu.
Osobom poszukującym informacji o krośnieńskich Żydach polecamy odwiedzenie stron:
www.shtetlinks.jewishgen.org/Krosno/krosno.htm
Historia Żydów i kirkutu w Krośnie

Warte uwagi są wydane przez Muzeum Rzemiosła w Krośnie opracowania autorstwa Elżbiety Rączy, zatytułowane "Ludność żydowska w Krośnie" (trzy zeszyty, dostępne między innymi w księgarni Żydowskiego Instytutu Historycznego w Warszawie). Podajemy też adres e-mail do Grzegorza Bożka - ortodoks@ wp.pl

tekst: G. Bożek & K. Bielawski
zdjęcia: Tomasz Okoniewski

Jesienią 2008 roku Stowarzyszenie "Olszówka" we współpracy z Muzeum Podkarpackim w Krośnie wydało dwie pocztówki, przedstawiające Żydów krośnieńskich oraz miejscową synagogę. Pocztówki w dowolnej ilości można otrzymać bezpłatnie, po pokryciu kosztów przesyłki. Zamówienia prosimy przesyłać na adres: ortodoks@wp.pl Mile widziane będą nawet niewielkie darowizny na rzecz odnowienia cmentarza żydowskiego w Krośnie.