Kliknij, aby dodać stronę do ulubionych
strona główna cmentarze warto wiedzieć księga gości napisz do nas
LELÓW

Jak podaje Encyclopeadia Judaica, kilkadziesiąt żydowskich rodzin mieszkało w Lelowie już w 1547 r. Na przestrzeni dziejów Żydzi stanowili istotny procent mieszkańców tej miejscowości. W 1808 r.w mieście żyło 269 wyznawców judaizmu, w 1857 r. - 480. Czterdzieści lat później społeczność żydowska Lelowa liczyła 720 osób, stanowiąc 60% wszystkich mieszkańców.

Lelów był ważnym ośrodkiem chasydyzmu . Miejscową dynastię cadyków założył żyjący w latach 1746 - 1814 Dawid syn Szlomo Cwi Bidermann, uczeń Elimelecha z Leżajska, Mosze Lejba z Sasowa i Jakowa Icchaka Horowica, zwanego "Widzącym z Lublina". Martin Buber w "Opowieściach chasydów" opisał lelowskiego cadyka następującymi słowami: "Mądry, a zarazem dziecinny, szczery wobec wszystkich, a zarazem chroniący w sercu jakąś tajemnicę, obcy wszelkiemu grzechowi. (.....) Przez długi czas nie chciał, by uważano go za cadyka, choć miał wielu wielbiących go zwolenników, którzy tego prostego człowieka (.....) porównywali nawet z królem Dawidem. Długo stał za ladą w swoim sklepiku, z którego w dodatku nieraz odsyłał klientów do innych, biedniejszych kupców. Chętnie rozjeżdżał po okolicy, odwiedzał obcych Żydów po wsiach i w braterskiej z nimi rozmowie dodawał im otuchy, w miasteczku zbierał wokół siebie dzieci, prowadzał je na przechadzki, bawił się z nimi i muzykował, karmił i poił (...) samopas pozostawione na jarmarkach zwierzęta. (.....) Za swoje najważniejsze zadanie uważał godzenie ludzi". Misję Dawida Bidermana kontynuował jego syn Mosze. Dziś grupy chasydów identyfikujących się z dynastią lelowską istnieją między innymi w Ameryce i Izraelu.

Po wybuchu II wojny światowej część lelowskich Żydów opuściła miasto. Pozostali w 1942 r. zostali wywiezieni do obozu w Treblince. Lata Zagłady przeżyli nieliczni.

Żydowska gmina wyznaniowa w Lelowie posiadała dwa miejsca pochówku. Najstarszy cmentarz powstał w pobliżu synagogi, przy obecnej ul. Ogrodowej. Nekropolia istniała już na początku XVII w. i została wzmiankowana w przywileju Władysława IV z 1644 r., w którym postanowiono m. in.: "Placu za bóżnicą na gruncie żydowskim dla wolnego chowania umarłych swych bez żadnych przeszkód zażywać mają".

W 1814 r. na cmentarzu pochowano cadyka Dawida syna Szlomo Bidermana (zm. 7 szwat 5574 r. - 28.01.1814 r.). Jego grób stał się celem pielgrzymek wielu pobożnych Żydów.

Nekropolia uległa zniszczeniu w czasie drugiej wojny światowej, a dewastacji dokończono w latach PRL. Pozostałe nagrobki zostały wykorzystane przez miejscową ludność, między innymi do ułożenia chodnika przy szkole w Ślęzanach. Na terenie cmentarza wzniesiono pawilon handlowy Gminnej Spółdzielni.

W 1988 r. z inicjatywy chasydów lelowskich rozpoczęto poszukiwania grobu Dawida Bidermanna. Jego szczątki odnaleziono pod sklepem GS. Wykopano czaszkę, piszczele oraz kości rąk, a następnie przekazano je do zbadania do Uniwersytetu w Jerozolimie. W poszukiwaniach brał udział rabin Dawid Lelow, praprawnuk cadyka. Z czasem uporządkowano teren nekropolii, a w pawilonie GS wydzielono pomieszczenie, w którym urządzono ohel . Na wewnętrznej ścianie umieszczono tablicę z epitafium w języku hebrajskim o treści: "Kamień nagrobny naszego świątobliwego rabina, miłującego Izrael, naszego mistrza Dawida z Lelowa, syna naszego nauczyciela i mistrza Szlomo, niech pamięć sprawiedliwego będzie błogosławiona. Pochowany został w dniu 7 miesiąca szwat 574 roku". Dziś grób Lelowera jest celem pielgrzymek chasydów z USA, Izraela, Australii i innych krajów. Szczególnie licznie przybywają w rocznicę jego śmierci, przypadającą w 7 dniu miesiąca szwat.

Ohel cadyka Dawida syna Szlomo Bidermana z Lelowa Ohel cadyka Dawida syna Szlomo Bidermana z Lelowa Ohel cadyka Dawida syna Szlomo Bidermana z Lelowa Ohel cadyka Dawida syna Szlomo Bidermana z Lelowa
foto: Zbigniew Nowak foto: Zbigniew Nowak foto: Dariusz Walerjański foto: Zbigniew Nowak

Przeprowadzenie prac było możliwe dzięki zaangażowaniu Fundacji Rodziny Nissenbaumów. Wojciech Łygaś z Fundacji tak opowiada o historii upamiętnienia cmentarza: "W 1987 roku Fundacja Rodziny Nissenbaumów otrzymała wiadomość, że z Izraela pragnie przybyć do Polski prawnuk świątobliwego cadyka, w siódmym pokoleniu rabbi Dawid Biderman wraz z Szymonem Anshinem, rabinem specjalizującym się w pracach cmentarnych, w celu odszukania grobu słynnego cadyka. Dnia 24 sierpnia 1988 r. Sonia i Zygmunt Nissenbaumowie razem z przybyłymi z Izraela gośćmi i jedynym ocalonym z zagłady mieszkańcem miasteczka Henrykiem Środą, stanęli przed pawilonem handlowym Samopomocy Chłopskiej, aby poszukać śladów grobu dawnego cudotwórcy. Tego samego dnia podczas robót odkrywkowych odnaleziono płytę z nagrobku słynnego lelowskiego cadyka. Szymon Biderman, potomek cadyka, był tym odkryciem wstrząśnięty. Jeszcze w tym samym roku władze lokalne odsprzedały Fundacji część budynku handlowego, w której pod cementową posadzką znajdował się grób. Przemurowano ścianę, tworząc pod tym samym dachem pawilonu handlowego wyodrębnione pomieszczenia ohelu cadyka. Dochodzenie podjęte przez Fundację ustaliło, że 6 nagrobków znajduje się u gospodarzy w Lelowie, a około 20 płyt użyto na budowę chodnika przed szkołą w Ślęzanach, 3 km od Lelowa".

W latach 2008-2009 został uregulowany status prawny działki cmentarnej, która - po skomplikowanych formalnościach - przeszła na własność Fundacji Chasydów Leżajsk - Polska. W 2011 r. Fundacja Rodziny Nissenbaumów ogrodziła teren cmentarza, a rok później przystąpiła do budowy nowego ohelu. W obrębie cmentarza złożono kilkanaście fragmentów macew, odnalezionych w Lelowie oraz w okolicznych miejscowościach.

Ohel cadyka Dawida syna Szlomo Bidermana z Lelowa
Ohel cadyka Dawida syna Szlomo Bidermana z Lelowa
Ohel cadyka Dawida syna Szlomo Bidermana z Lelowa
Ohel cadyka Dawida syna Szlomo Bidermana z Lelowa
foto: AT
foto: MG
foto: MG
foto: AT
Ohel cadyka Dawida syna Szlomo Bidermana z Lelowa Ohel cadyka Dawida syna Szlomo Bidermana z Lelowa Ohel cadyka Dawida syna Szlomo Bidermana z Lelowa Ohel cadyka Dawida syna Szlomo Bidermana z Lelowa
foto: AT foto: AT foto: AT foto: AT

8 stycznia 2014 r. - w dniu dwusetnej rocznicy śmierci Dawida Bidermana - na murze ohelu umieszczono tablicę z napisem: "Pamięci cadyka Dawida Bidermana (1746-1814) oraz Żydów lelowskich, mieszkających na tej ziemi do Zagłady w 1942 r. Społeczeństwo Lelowa". Odsłonięcia tablicy dokonali: wójt gminy Lelów Jacek Lupa, prezes zarządu Fundacji Rodziny Nissenbaumów Gideon Nissenbaum, przewodniczący rady gminy Lelów Andrzej M. Dragański oraz rabin Simcha Krakowski z Fundacji Chasydów Leżajsk Polska.

Klucz do ohelu przechowuje p. Roman Fijewski, zamieszkały przy ul. Ogrodowej 7.

Nowy cmentarz żydowski w Lelowie
Nowy cmentarz żydowski w Lelowie
Nowy cmentarz żydowski w Lelowie
Nowy cmentarz żydowski w Lelowie - macewa
foto: MG
foto: MG
foto: MG
foto: Karolina Kot

Drugi cmentarz żydowski w Lelowie powstał w XIX w., na działce położonej na północ od drogi wiodącej do Paulinowa, w pobliżu rzeki Białki. Jego lokalizację można odnaleźć na przedwojennej wojskowej mapie okolic Żarek . Również ten cmentarz został zdewastowany. Podczas oględzin cmentarza w 2012 r. na jego terenie odnaleziono jedynie fragment macewy.

tekst: K. Bielawski

CIULIM W LELOWIE

Warto też wspomnieć o obchodzonym w Lelowie od kilku lat świecie ciulimu. Ciulim jest regionalnym daniem, wywodzącym się z żydowskiego czulentu. Ze względu na obecność w nim wieprzowiny nie jest jednak potrawą koszerną. Podobnie jak czulent, ciulim składa się z mięsa, warzyw oraz przypraw i jest gotowany przez całą noc. Święto ciulimu rozpoczyna się zapaleniem menory, a degustacji towarzyszy festyn, w którym udział biorą także kapele klezmerskie. W 2006 roku na święto ciulimu do Lelowa przyjechało około 4.500 osób. Przepis na ciulim znajdziesz tutaj:

Chasydzi w Lelowie w obiektywie Zbigniewa Nowaka
chasydzi w Lelowie Lelów - wizyta chasydów chasyd chasydzi w lustrze
Poszukujemy wszelkich informacji o Żydach z Lelowa i ich nekropoliach.
Czekamy też na relacje osób, które pamiętają te cmentarze z okresu przed II wojną światową.
Teksty i zdjęcia opublikowane w serwisie www.kirkuty.xip.pl są chronione prawem autorskim.
Wykorzystanie materiałów możliwe wyłącznie po uzyskaniu pisemnej zgody Redakcji.
strona główna cmentarze warto wiedzieć księga gości napisz do nas