Kliknij, aby dodać stronę do ulubionych
strona główna cmentarze warto wiedzieć księga gości napisz do nas
LEŻAJSK

Żydzi w Leżajsku (w języku jidysz: Lizhensk, Lezansk, Lezhajsk, Lzhansk) mieszkali na pewno już w początkach XVI wieku. W 1635 roku leżajscy Żydzi uzyskali królewski przywilej warzenia oraz wyszynku piw i miodów. Przez wiele lat wyznawcy judaizmu stanowili istotny procent mieszkańców, zdominowali też handel. Jak podaje Andrzej Potocki w swej książce "Żydzi w Podkarpackiem", w 1932 roku miejscowi Żydzi posiadali 174 sklepy, podczas gdy Polacy i Ukraińcy - tylko czternaście.

Gdyby nie chasydyzm, Leżajsk byłby zapewne niewyróżniającym się jednym z setek polskich sztetl. W osiemnastym wieku osiadł tu wędrowny kaznodzieja Elimelech Lippman, zwany później Elimelechem z Leżajska. Ten uczeń Wielkiego Magida Dow Bera z Międzyrzecza był jednym z najważniejszych cadyków w dziejach judaizmu oraz twórcą koncepcji ruchu chasydzkiego. Napisał wiele opracowań o charakterze religijnym, spośród których największe znaczenie miał traktat zatytułowany "Noam Elimelech". Nauki u niego pobierali Jaakow Icchak Ha-levi Horowitz "Widzący z Lublina", Menachem Mendel z Rymanowa, Abraham Jozue Heszl z Opatowa oraz cadycy, którzy później osiedli w różnych miastach. O leżajskim rebe mówiono, że był "lekarzem dusz, poskromicielem demonów oraz cuda czyniącym przywódcą i doradcą". Dzięki działalności Elimelecha, Leżajsk stał się jednym z najważniejszych ośrodków chasydyzmu w Europie.

ohel grób Elimelecha macewa w ohelu
Ohel cadyka Elimelecha (foto: K. Bielawski)
Do dziś grób Elimelecha jest celem pielgrzymek Żydów z całego świata. Przyjeżdżają tu przez cały rok, oczekując cudownego uzdrowienia. Nie żądają jednak wiele, gdyż wiedzą, że "cadyk słucha próśb tych, którzy nie chcą za dużo". Szczególnie liczne pielgrzymki przybywają w rocznicę śmierci Elimelecha, przypadającą w dwudziestym pierwszym dniu miesiąca adar, kiedy to - według wierzeń pobożnych Żydów - dusza zmarłego powraca na ziemię.
ohel ohel ohel ohel
Chasydzi w Leżajsku (foto: Z. Nowak)
Cmentarz żydowski w Leżajsku został założony zapewne w XVIII wieku, wraz z powstaniem miejscowego kahału. W czasie II wojny światowej cmentarz został niemal doszczętnie zniszczony. Na swych miejscach przetrwały tylko pojedyncze macewy. Legenda głosi, że Niemcy, rozkopawszy grób cadyka, znaleźli jego zwłoki w idealnym stanie, a ich samych wkrótce potem dopadły choroby i cierpienia. Przez wiele lat trwała restauracja nekropolii, prowadzona między innymi przez Borucha Safira, Janinę Ordyczyńską, Mendela Reichberga czy Fundację Rodziny Nissenbaumów. Odbudowano ohel, a z terenu miasta zwieziono odzyskane macewy. Pod koniec 2007 roku na tyłach cmentarza wybudowano mur, do którego przytwierdzono kilkadziesiąt odnalezionych macew. Na części z nich zachowały się ślady polichromii.
ohel ohel ohel ohel
Cmentarz żydowski w Leżajsku (foto: Z. Nowak)
Ohel składa się z trzech części: w jednej znajduje się grób Elimelecha z Leżajska oraz tablice epitafijne niektórych członków jego rodziny, pozostałe dwie części mieszczą oddzielne sale modlitewne - dla mężczyzn oraz kobiet. Oparta o ścianę macewa to oryginalny nagrobek Elimelecha, odnaleziony po wojnie na terenie miasta. Napis na nim głosi: "Nasz pan i nauczyciel, człowiek Boga rabin, sprawiedliwy Elimelech Lazar Lippman w tym grobie spoczywa, który zmarł 21 dnia Adaru".
Macewy macewy w Leżajsku Leżajsk - macewy
Macewy na cmentarzu w Leżajsku (foto: K. Bielawski)

Kilka słów należy poświęcić osobom opiekującym się tym miejscem. Przez niemal trzydzieści lat stróżem nekropolii była Janina Ordyczyńska. Od czasu odbudowania ohelu w 1962 roku przechowywała klucz odo wejścia, sprzątała i dbała o cmentarz. Zmarła w dniu 13 sierpnia 1990 roku, otwierając ohel pielgrzymom. Żydzi do dziś mówią, że sam cadyk wziął ją do nieba. Potem przez lata klucz do ohelu znajdował się w rękach jej córki, Krystyny Kiersnowskiej, która z kolei zmarła w 2006 roku na zawał serca w wyniku kłótni z natarczywym pielgrzymem. Rzeszowski dziennik "Nowiny" tak opisał te tragiczne zajścia: "W poniedziałek wczesnym popołudniem na leżajski kirkut przyjechała grupa pielgrzymów z Nowego Jorku. Przewodnik przyszedł do domu Krystyny Kiersnowskiej, która miała klucze do ohelu świątobliwego cadyka Elimelecha. "Zachowywał się agresywnie - opowiada Aleksander Kiersnowski, mąż zmarłej. - Zamiast zapukać, zaczął gwałtownie dobijać się do drzwi i do okna. Nie wystarczyła mu moja informacja, że żona już idzie z kluczem. Chciał wtargnąć do naszego mieszkania, lecz go wypchnąłem. Wtedy zbił okno i zaczął szamotać się z żoną, która w pewnym momencie runęła na ziemię". (...) Krystyna Kiersnowska zmarła w karetce, w drodze do szpitala". Obecnie klucz do bramy cmentarza udostępnia rodzina pp. Ślanda (tel. 604 536 914). Za wejście na cmentarz pobierana jest opłata w wysokości 5 zł.

tekst: K. Bielawski

Mur z przytwierdzonymi nagrobkami (zdjęcia: Urszula K.)
Chasydzi w Leżajsku w obiektywie Małgorzaty Płoszaj
Na rynku księgarskim pojawił się nowy album "Chasydzi w Leżajsku". "Elimelech z Leżajska wyróżniał się specyficznym podejściem do reguł religii i osoby samego cadyka.Głosił, że cadyk winien żyć jak wszyscy ludzie grzeszni, a nawet świadomie dopuszczać się grzechu, aby móc wstąpić w duszę grzesznika i oczyścić go z winy (...) Cadyk Elimelech z Leżajska umarł pod koniec zimy 1786 roku, 21 Adara, 6 miesiąca w kalendarzu żydowskim. Według kalendarza katolickiego wypada ten dzień na początku marca. Rocznica śmierci już ponad dwieście lat przywołuje chasydów z całego świata do Leżajska. Kult tego miejsca, moc cudów czynionych za sprawą cadyka nawet po jego śmierci sprawiły, że właśnie teraz, na początku dwudziestego pierwszego wieku, grób Elimelecha jest niemalże obowiązkowym miejscem pielgrzymki już nie tylko chasydów, ale każdego Żyda" (ze wstępu Jerzego J. Fąfary). Całości albumu w wersji polsko-angielsko-niemieckiej dopełniają zdjęcia Adama Krzykwy.
Podkarpacki Instytut Książki i Marketingu
ul. Rynek 8, 35-064 Rzeszów
tel. (17) 862 03 84
www.instytutksiazki.rzeszow.pl
Teksty i zdjęcia opublikowane w serwisie www.kirkuty.xip.pl są chronione prawem autorskim.
Wykorzystanie materiałów możliwe wyłącznie po uzyskaniu pisemnej zgody Redakcji.
strona główna cmentarze warto wiedzieć księga gości napisz do nas