Pierwsze wzmianki o Żydach w Lubaczowie pochodzą z XV wieku. Zdaniem badaczy samodzielna gmina, a wraz z nią cmentarz, mogły powstać w pierwszej ćwierci XVIII w. Rozwijająca się społeczność żydowska w końcu XIX w. stanowiła trzecią część mieszkańców miasta (1.500 osób).

Cmentarz żydowski w Lubaczowie należy do wyjątkowo ciekawych tego typu obiektów w skali kraju. Jest zadbany, a wyniki inwentaryzacji przeprowadzonej przez naukowców z Uniwersytetu Wrocławskiego informują o 1665 zachowanych nagrobkach! Wśród nich 35 pochodzi z XVIII wieku. Specjaliści podkreślają też walory artystyczne lubaczowskich macew, które niejednokrotnie noszą ślady polichromii.

Lubaczowski cmentarz doczekał się opracowania naukowego, sporządzonego przez studentów z Wydziału Sztuk Pięknych Uniwersytetu im. Mikołaja Kopernika w Toruniu, pod kierunkiem dr Bogusława Mansfelda. Przytoczmy fragment tej pracy: "Dominującym materiałem nagrobków jest kamień wapienny, czasem występuje czerwony lub żółty piaskowiec. Tablice z wapienia pokrywała polichromia. Najczęściej używanymi kolorami były: biały, niebieski, czerwony, żółty, złoty, srebrny i czarny. Nagrobki wykonane są metodą odkuwania lub rycia. Dokładnie opracowana jest tylko strona licowa, której plastyka jest zróżnicowana. Lico tablic posiada najczęściej układ dwustrefowy. W centrum górnej strefy znajduje się symbol charakteryzujący osobę zmarłego ograniczony od góry pasem napisu. Wolne pole wypełnia dekoracja roślinna. Strefa dolna zawiera tekst pisany literami hebrajskimi, często flankowany kolumnami. Podstawowy symbolami są: świecznik, złamane drzewko, korona, lwy, regały z książkami, dłonie, dzbanek i taca, ptaki, wazony z kwiatami, jelenie. Często te symbole występują w różnych kombinacjach, np. powtarzają się zestawienia świecznika z ptakami, korony z lwami lub regałem względnie złamanym drzewkiem, lew z regałem, złamane drzewko z regałem".

Od ulicy i sąsiedniej posesji zajmowanej przez liceum ogólnokształcące, kirkut oddziela wysoki mur z cegły. Ogrodzenie powstało w 1930 r. z fundacji Josefa Hirsza (Joe) Reinfelda, mieszkańca Stanów Zjednoczonych, urodzonego w Lubaczowie. Jego nazwisko upamiętniają trzy tablice (w językach polskim, hebrajskim i jidysz). W 1989 roku nekropolia została odrestaurowana staraniem rodziny rabina Hertzberga z Nowego Jorku. Aktualna powierzchnia cmentarza wynosi 0,3 ha. Niegdyś zajmował on areał ok. 0,71 ha, jednak przed 1981 r. południowa część nekropolii została przejęta na potrzeby cmentarza katolickiego.

Cmentarz znajduje się niedaleko od centrum, przy ul. Kościuszki (ulica prowadząca w kierunku Horyńca), w bezpośrednim sąsiedztwie cmentarza katolickiego. Oba oficjalne wejścia - dwuskrzydłowa, zadaszona brama i niewielka furtka - są zamknięte. Dotarcie bezpośrednio na teren kirkutu jest możliwe z cmentarza katolickiego, otwieranego przejścia w ogrodzeniu z siatki należy szukać w pobliżu domu pogrzebowego. GPS - N 50° 09' 30.4'' E 023° 07' 44.1''

Wiele informacji na temat społeczności żydowskiej w w Lubaczowie znajdziesz na poniższych witrynach:
DZIEJE I KULTURA LUDNOŚCI ŻYDOWSKIEJ W LUBACZOWIE * REMEMBERING THE JEWS OF LUBACZOW
Kliknij tu, by obejrzeć film video nakręcony na cmentarzu w Lubaczowie

tekst: Rafał Zubkowicz