Cmentarz żydowski w Mysłowicach powstał w pierwszych latach XVIII wieku. Do czasu jego założenia Żydzi z Mysłowic chowali swych zmarłych w Będzinie. Najstarszą część nekropolii założono w dzielnicy Kwiatczysko, obecnej wschodniej części dzielnicy Piasek. Teren pierwszego cmentarza lokował się wzdłuż ul. Stawowej, po prawej stronie drogi, idąc od centrum miasta w kierunku giełdy samochodowej. Po prawej mija się pas zieleni, za którym stoi blok. Ten fragment ul. Stawowej leży dokładnie na miejscu najstarszego miejsca pochówku mysłowickich Żydów. W chwili założenia cmentarz graniczył od tyłu z nieistniejącym stawem zamkowym - obecnie terenem boiska treningowego "Górnika 09" - a następnie po osuszeniu stawu, z hałdą kopalni Mysłowice, którą usypano w miejscu stawu. W najstarszej, nieistniejącej części cmentarza, znajdowały się macewy, z których najstarszy datowany był na 1722 rok. Można przyjąć, że cmentarz mógł powstać kilka lat wcześniej.

W latach 1978 - 79 podczas budowy kanalizacji dla bloków przy ul. Stawowej wykopano wiele okazałych macew ze starej części cmentarza. Z relacji ustnych wiadomo, że macewy wykonane były z czarnego marmuru, co dowodzi statusu majątkowego chowanych tam Żydów. Nie wiadomo dokąd wywieziono nagrobki. Prawdopodobnie mogły trafić do zakładów kamieniarskich, gdzie wykorzystano je, po uprzednim zlikwidowaniu inskrypcji, jako materiał dla pomników chrześcijańskich.

Nową, zachowaną do dziś część cmentarza założono w 1864 roku. Stary kirkut oddzielony był od nowego ścieżką prowadzącą przez środek cmentarza, którą obecnie jest ul. Stawowa. Wejście do nowej części stanowi żelazna brama z umieszczoną pośrodku gwiazdą Dawida. Cmentarz otoczony jest wysokim ceglanym płotem. Od wewnątrz zachowały się fragmenty starego kamiennego ogrodzenia, który był pierwotnie o połowę niższy - różnicę tą widać w kolorze cegły. Przy bramie przetrwały także fundamenty domu pogrzebowego, w którym Żydzi dokonywali ostatnich obrzędów rytualnych. Dom pogrzebowy był stosunkowo mały jak na dość duże miasto, jakim były wówczas Mysłowice.

Cmentarz o powierzchni około 0,4 ha zajmuje działkę o kształcie zbliżonym do trapezu. Według przechowywanej w Żydowskim Instytucie Historycznym wstępnej inwentaryzacji, wykonanej w 1989 r. przez Krzysztofa Domańskiego, na cmentarzu zachowało się prawie czterysta nagrobków lub ich fragmentów, w tym: 55 macew, z czego 23 leżące i 10 złamanych; 77 obelisków, w tym 75 leżących i 2 leżące złamane; 1 przewrócona kolumna; 6 innych pomników architektonicznych oraz 10 grobów przypuszczalnych. Teren nekropolii jest zaśmiecony i porośnięty bujna roślinnością, utrudniającą dostęp do wielu nagrobków.

Wejście na cmentarz może okazać się problematyczne. Brama cmentarza jest zamknięta zardzewiałą kłódką, okoliczni mieszkańcy nie są w stanie wskazać miejsca przechowywania klucza. Nasz korespondent dostał się na teren nekropolii szczeliną między murem a przylegającym do niego garażem.

tekst: Dariusz Falecki
zdjęcia: Maciej Śmieszny
Bibliografia:
Krzysztof Domański: "Cmentarze żydowskie na terenie
konurbacji Górnośląskiego Okręgu Przemysłowego"
Osobom zainteresowanym historią mysłowickich Żydów,
polecamy odwiedzenie poniższych stron internetowych:
Wirtualny Sztetl
"Polin - Dziedzictwo Polskich Żydów"