Tomaszów Mazowiecki - miasto, w którym tuż przed wojną mieszkało około trzynaście tysięcy osób pochodzenia żydowskiego - zawdzięcza swój rozkwit od 1815 roku hrabiemu Antoniemu Ostrowskiemu, autorowi książki o równouprawnieniu. Jego przyjaciel Jakow Steinman wraz z innymi Żydami pojechał do Niemiec, gdzie postarał się o emigrantów oraz kapitał inwestycyjny. Dzięki temu nastąpił szybki rozkwit przemysłu tekstylnego. Chasydzi nazywali Tomaszów "Tejma Szaw" - "nieczysty", gdyż Żydzi pracowali tu w fabrykach także w sobotę. W 1831 roku w Tomaszowie Mazowieckim powstała samodzielna gmina wyznaniowa. Wybudowano piękną synagogę, beit ha-midrasz, siedemnaście chasydzkich domów modlitwy, zwanych sztyblech; powstało wiele stowarzyszeń filantropijnych, a po 1920 roku także gimnazjum polsko-hebrajskie.

Jesienią 1939 roku Niemcy spalili synagogę i beit ha-midrasz. Getto utworzono w grudniu 1940 roku, liczba stłoczonych w nim Żydów dochodziła do szesnastu tysięcy. Wielu z nich wysłano do obozów pracy lub zamordowano na miejscu. W 1942 roku nastąpiły masowe deportacje do obozu zagłady w Treblince. Ostatnich Żydów z getta w Tomaszowie w maju i wrześniu 1943 roku wywieziono między innymi do Starachowic.

Cmentarz żydowski w Tomaszowie Mazowieckim został założony w 1831 roku na gruncie o powierzchni prawie 3 hektarów, podarowanym gminie wyznaniowej przez hrabiego Ostrowskiego. Główna brama wejściowa znajduje się od strony ul. Grota-Roweckiego.

W latach drugiej wojny światowej cmentarz został częściowo zniszczony przez Niemców, a na jego terenie chowano Żydów zmarłych lub zamordowanych w getcie. Autorzy "Księgi Pamięci Tomaszowa Mazowieckiego" tak wspominają ten mroczny czas: "Cmentarz żydowski zapełnił się wieloma grobami dorosłych i dzieci, bezlitośnie zabijanych przez policję za próby opuszczania getta w poszukiwaniu żywności. Ciała były zbierane przez żydowską policję i układane na wozach, które w drodze do cmentarza pozostawiały na drodze plamy z krwi. Krewnym nie zezwalano na udział w pochówku, nie było też ceremonii religijnych. Wozy opróżniano do bezimiennych masowych grobów, razem z ciałami zmarłych na tyfus i ofiar tortur. Później naziści wydali rozkaz wykorzystania nagrobków do utwardzania ulic".

W 1999 roku podczas wizyty autora niniejszego tekstu, cmentarz był mocno zaniedbany, porośnięty gęstymi zaroślami i drzewami. Do dziś zachowało się około dwóch tysięcy nagrobków, głównie w postaci macew, brak tu większych pomników czy grobowców. Spotyka się także nieliczne nagrobki tumbowe czy w formie złamanego pnia drzewa, co stanowi symbol tragicznie przerwanego życia. Na większości macew wyryto inskrypcje w języku hebrajskim, część nosi także polskojęzyczne epitafia. Symbolika nagrobna jest dość zróżnicowana - najczęściej spotykane to gwiazda Dawida, świeczniki, skarbonki, ręce złożone w geście błogosławieństwa, dzbany z misą, książki na grobach mężczyzn, lwy, korony - te ostatnie szczególnie pięknie rzeźbione.

Przy bramie głównej złożono macewy odzyskane po wojnie, leżą one do tej pory nie uporządkowane i niszczeją. W 1999 roku na terenie posesji przy ul. Mościckiego odnaleziono kolejne nagrobki, wywiezione z nekroplii przez nazistów. Macewy te przytwierdzono do muru cmentarnego. Na początku alei głównej  wzniesiono symboliczny grobowiec tomaszowskich Żydów, zamęczonych na śmierć przez hitlerowców. Obok znajduje się mogiła, w której spoczywa dwudziestu jeden Żydów-męczenników - zamordowanych przez katów niemieckich w 1943 roku w dniu święta Purim. Szereg macew z symbolem świecznika, ustawionych po prawej stronie głównej alei świadczy o tym, że jest to kwatera przeznaczona dla kobiet. Po drugiej stronie znajduje się kwartał dla mężczyzn. Na cmentarzu widać też ruiny ohelu, w którym pochowany jest Jakub Eliasz syn Abrahama z Tomaszowa, zmarły 27 maja 1888 roku, cadyk i przewodniczący sądu rabinicznego w Tomaszowie Mazowieckim. Warto wspomnieć, że w Tomaszowie Mazowieckim przez pewien mieszkał urodzony w 1878 roku Dawid Bornstein syn Samuela, cadyk Sochaczewa, zamordowany w Warszawie w 1942 roku. W zachodniej - pozbawionej gęstych zarośli - części nekropolii pozostały tylko pojedyńcze macewy.

Cmentarz żydowski w Tomaszowie Mazowieckim doczekał się szczegółowej inwentaryzacji, wykonanej w latach 1995-1996 przez nieżyjącego już Beniamina Yaari-Walda. Przeprowadzony przez niego spis zachowanych nagrobków został w 1996 roku wydany w formie książkowej w Izraelu.

tekst: Ryszard Bielawski
zdjęcia: Tomasz Wiśniewski - www.bagnowka.com

Więcej informacji o Żydach z Tomaszowa Maz. i ich nekropolii znajdziesz na stronach internetowych:
We remember Jewish Tomaszow!
Cmentarz żydowski w Tomaszowie Mazowieckim
Księga Pamięci Tomaszowa Mazowieckiego
Kliknij tu, by obejrzeć film video, nakręcony na tym cmentarzu
Cmentarz w Tomaszowie Maz. w obiektywie Mariusza Strzępka