Początki osadnictwa żydowskiego w Ustrzykach Dolnych datuje się na XVII wiek. Andrzej Potocki, autor wielu publikacji o historii Bieszczad, w swej książce zatytułowanej "Żydzi w Podkarpackiem", tak opisuje rozwój liczebny społeczności żydowskiej w mieście: "W 1765 r. mieszkało w Ustrzykach 162 Żydów, w tym 70 osób dorosłych. Był też rabin. Przed 1777 rokiem powstał kahał. W 1785 r. żyło w Ustrzykach (.....) 190 Żydów. (.....) W 1870 roku ustrzycka gmina żydowska liczyła 926 osób, dysponowała synagogą, cmentarzem i szkołą, do której uczęszczało 30 uczniów. Kahał zatrudniał też dwóch rabinów. W latach osiemdziesiątych XIX wieku Żydzi stanowili już większość mieszkańców miasta. Na ogólną liczbę 1824 osób, Izraelitów było 1.146". W początkach XIX wieku Żydzi stanowili 61% ludności Ustrzyk.

II wojna światowa przyniosła zagładę społeczności ustrzyckich Żydów. Wielu zostało rozstrzelanych w egzekucjach na terenie miasta. Część znalazła śmierć o obozach w Sobiborze i Bełżcu. Dziś o żydowskiej przeszłości miasta przypomina gmach dziewiętnastowiecznej synagogi i nekropolia na drugim brzegu Strwiąży.

Cmentarz żydowski w Ustrzykach Dolnych powstał w XVIII wieku i zlokalizowany jest stosunkowo blisko centrum miasteczka. Jego położenie na wzgórzu, ponad linią kolejową, powoduje, że nawet miejscowi z trudem wskazują drogę. Najłatwiej trafić tam przecinając teren miejskiego stadionu. Około czterystu metrów od bocznego boiska widoczna jest kępa drzew, skrywająca kilkuhektarową nekropolię. Podczas inwentaryzacji wykonanej w 2006 roku doliczono się około trzystu nagrobków, a inskrypcje na macewach sfotografowano i przekazano do tłumaczenia. Teren jest nie ogrodzony, mocno zarośnięty, z jednej strony otoczony trudnymi do sforsowania zaroślami z kłujących krzewów. Wzdłuż terenu cmentarza biegnie mały potok, widać przy nim ślady biesiad. Jednak na samym terenie żydowskiego cmentarza nie zauważa się śladów wandalizmu i śmiecenia.

Cmentarzem opiekują się uczniowie miejscowego gimnazjum, pod kierownictwem prof. Edyty Guli. Więcej informacji o tej cennej inicjatywie można znaleźć na stronie internetowej www.fodz.pl

tekst & zdjęcia: Artur Cyruk
Księgę Pamięci Ustrzyk Dolnych znajdziesz tutaj