Najprawdopodobniej pod koniec XII wieku (ustalone na podstawie dat z odnalezionych macew) powstał za Bramą Oławską (rejon dzisiejszych ulic Traugutta, Podwale i Z. Krasińskiego) pierwszy cmentarz żydowski we Wrocławiu. Był on długi na 280 i szeroki na 150 kroków, miał więc około 5 mórg powierzchni. Istniał do kwietnia 1346 roku, kiedy to rozpoczęła się jego rozbiórka, zgodnie z pozwoleniem z dnia 27 września 1345 roku, wydanym przez zwierzchnika Śląska, króla czeskiego Jana Luksemburskiego. Kamienie nagrobne z nekropolii zostały użyte do naprawy murów, brukowania ulic i budowy budynków. Z tego cmentarza zachowało się kilka macew.

Fragment macewy ze zdjęcia nr 1 to część nagrobka rabbiego Aarona, syna rabbiego Abrahama; wg badań naukowych macewa ta pochodzi z 1174 roku. Została odnaleziona w 1924 roku między domami przy obecnej ul. Kiełbaśniczej 5 i przy Rynku 6.

Macewa ze zdjęcia nr 2 jest uznana za najstarszy żydowski pomnik nagrobny w Polsce. Odnaleziono ją w 1917 roku we wrocławskiej katedrze Św. Jana Chrzciciela. Napis na nagrobku głosi: "Rabbiemu Dawidowi o miłym głosie, synowi pana Sar Szaloma [Księcia Pokoju], zmarłemu drugiego dnia tygodnia [poniedziałek] dwudziestego piątego dnia miesiąca aw w roku cztery tysiące i osiemset i sto sześćdziesiątym trzecim [rok 4963 kalendarza hebrajskiego, rok 1203 kalendarza juliańsko-gregoriańskiego] od stworzenia świata. Niech dusza jego będzie związana w węzeł życia". Macewa ta, pochodząca z 4 sierpnia 1203 roku, stała najprawdopodobniej na mogile kantora, służącego we wrocławskiej bożnicy. Paweł Fijałkowski w swym opracowaniu zatytułowanym "Początki obecności Żydów w Polsce, X-XIII wiek" ("Studia z dziejów Żydów w Polsce", tom I) zwraca uwagę na imię ojca zmarłego: "Ojciec Dawida nosił imię Sar Szalom - co znaczy Książe Pokoju - bardzo rzadkie wśród ówczesnych Żydów europejskich, nie występujące wśród Żydów niemieckich, częste natomiast na Bliskim Wschodzie. Dlatego też badacz dziejów Żydów śląskich Markus Brann wysnuł wniosek, że ojciec Dawida lub on sam był przybyszem znad Nilu lub Eufratu".

Na zdjęciu nr 3 widnieje nagrobek córki rabbiego Chajima Ben Levi, zmarłej młodo15 dnia miesiąca tewet 5007 roku (26 grudzień 1245 roku). Został on odnaleziony na dziedzińcu Ratusza w 1848 roku.

Niekompletna macewa na zdjęciu nr 4 została odnaleziona w 1936 roku w skarpie odrzańskiej pomiędzy obecnymi mostami Pokoju i Grunwaldzkim. Pochodzi ona z 13 maja 1343 roku z grobu rabbiego Jakuba Izaaka, syna rabbiego Chajima, zmarłego 18 dnia miesiąca ijara 5103 roku.

Na zdjęciu nr 5 widnieje największa z zachowanych średniowiecznych macew, odnaleziona w domu parafii katolickiej w Leśnicy (obecnie część Wrocławia). Napis na nagrobku, pochodzącego z 1 lutego 1345 roku (28 dzień miesiąca szwat roku 5105), informuje, iż w tym miejscu został pochowany "...mąż uczciwy, nieskazitelnego serca, zgnębiony i złamany rabbi Simson, syn poważanego rabbiego Izaaka, którego krew przelał okrutny wężowy stwór [bazyliszek]...". Istnieje przypuszczenie, że śmierć rabbiego była następstwem wydanego przez Jana Luksemburczyka dekretu o likwidacji żydowskiej nekropolii, tym bardziej, jeśli weźmie się pod uwagę symboliczne porównanie z legendarną jaszczurką, zwaną królewską.

Macewy nr 2 i 3 można oglądać we wrocławskim Muzeum Archeologicznym, tzw. Arsenale; pozostałe zaś na cmentarzu przy ul. Ślężnej.

tekst & zdjęcia: Małgorzata Frąckowiak
Kliknij tu, by obejrzeć film video "Średniowieczny cmentarz za Bramą Oławską"