Cmentarz żydowski w Żołyni został założony prawdopodobnie w początkach XIX wieku, w zachodniej części miejscowości, w pobliżu obecnej ul. Mickiewicza. Wiadomo, że na początku minionego stulecia nekropolia posiadała drewniane ogrodzenie, które z czasem częściowo zastąpiono murem, a przy bramie znajdował się budynek domu przedpogrzebowego. Podczas drugiej wojny światowej na polecenie nazistów rozebrano ogrodzenie i wywieziono większość nagrobków, które wykorzystano do umacniania dróg, między innymi ul. Raki. W czerwcu 1943 na terenie nekropolii rozstrzelano i pogrzebano grupę Polaków - już po zakończeniu wojny ich ciała ekshumowano i przeniesiono na cmentarz katolicki. Proces dewastacji trwał też w czasach PRL - z korespondencji przechowywanej w Żydowskim Instytucie Historycznym w Warszawie wynika, że macewy w okresie powojennym użyto jako podkłady pod jedną z dróg. Marek Gosztyła i Michał Proksa w swej książce "Kirkuty Podkarpacia" wzmiankują też fakt traktowania cmentarza jako dzikiego wysypiska śmieci. W 1952 roku uczniowie miejscowego Liceum Ogólnokształcącego zasadzili na cmentarzu kilkaset drzew, a od 1966 roku oficjalnie przejęli nekropolię pod swoją opiekę.

Istotne zmiany nastąpiły w latach dziewięćdziesiątych, kiedy to z inicjatywy Józefa Waldmana teren cmentarza został ogrodzony i uporządkowany. Na betonowych cokołach ustawiono kilkanaście odzyskanych macew lub ich fragmentów. Najstarszy zidentyfikowany nagrobek pochodzi z 1910 roku i upamiętnia Gołdę córkę Jakowa (Jakuba). Odsłonięto również stylizowany na macewę pomnik, na którym wyryto Gwiazdę Dawida oraz napis: "Ku wiecznej pamięci matce Sabinie Waldman, zm. w listopadzie 1939 r. i wszystkim tu pochowanym. Ufundował Józef Waldman. 1991".

Klucze do bramy cmentarza udostępnia p. Antoni Głąb - można skontaktować się z nim dzwoniąc na numer telefonu 0-17 224 32 43.

tekst: K. Bielawski
Kliknij poniższe linki, by obejrzeć film video nakręcone na tym cmentarzu
FILM 1 * FILM 2
Polecamy odwiedzenie stron:
www.sztetl.org.pl
www.shabbat-goy.com
"Zolynia-Zhalin" - Encyclopedia of
JewishCommunities in Poland
Żołynia Memorial Site