Cmentarz żydowski w Gostyninie Jewish cemetery in Gostynin

Pierwsze zapiski o społeczności żydowskiej w Gostyninie pochodzą z 1626 roku i dotyczą Żyda dzierżawiącego lokalny browar i słodownię. Materiały źródłowe wzmiankują też rzucone jeszcze w drugiej połowie XVI wieku oskarżenia gostynińskich Żydów o mord rytualny. Jak podaje Paweł Fijałkowski - znany badacz judaików Mazowsza - w 1765 roku w mieście żyło 157 osób wyznania mojżeszowego. W 1793 roku w Gostyninie mieszkało 110 Żydów, co stanowiło 26% wszystkich mieszkańców. Na przestrzeni lat ich liczba stopniowo wzrastała - w 1862 roku było tu 785 osób pochodzenia żydowskiego, podczas gdy w 1897 roku - już 1849. Większość Żydów z Gostynina utrzymywała się z handlu, karczmarstwa, krawiectwa, kuśnierstwa, rzeźnictwa i innych zawodów rzemieślniczych. W latach 1823 - 1862 w mieście istniała wydzielona dzielnica żydowska. Synagoga i dom modlitwy znajdowały się w pobliżu Rynku, w miejscu na którym później wybudowano dworzec autobusowy. W dziewiętnastym wieku Gostynin stał się dość ważnym ośrodkiem chasydyzmu. Mieszkał tu Jechiel Meir Lipszyc, rabin i przywódca lokalnej społeczności chasydzkiej.

Po zajęciu Gostynina przez wojska hitlerowskie, nastąpiły masowe aresztowania ludności żydowskiej oraz grabieże majątku. Rozebrano synagogę, nałożono wysokie kontrybucje. W styczniu 1941 roku pomiędzy ulicami Płocką, Buczka, Wojska Polskiego i Bagnistą naziści utworzyli getto. Stłoczono w nim około trzech i pół tysiąca Żydów z Gostynina oraz pobliskiego Gąbina. Pierwsze wywózki do obozu koncentracyjnego nastąpiły już w sierpniu 1941 roku. Getto zostało ostatecznie zlikwidowane w lipcu i sierpniu (według niektórych źródeł - w kwietniu) 1942 roku. Większość jego mieszkańców znalazła śmierć w obozie w Chełmnie nad Nerem.

Gostynińscy Żydzi mieli dwie nekropolie. Jak podaje Paweł Fijałkowski w swej książce "Żydzi w województwach łęczyckim i rawskim w XV-XVIII w.", pierwszy cmentarz żydowski powstał w pierwszej połowie XVIII wieku i był zlokalizowany w północno-wschodniej części miasta, prawdopodobnie w okolicach dzisiejszego dworca. Nekropolia ta nie przetrwała do dzisiejszych czasów, trudno też ustalić jej dokładne położenie.

Nowy cmentarz żydowski w Gostyninie został założony w pobliżu drogi wiodącej do Kutna. W czasach II wojny światowej naziści zdewastowali nekropolię, a macewy wykorzystali do budowy chodników. Po wojnie płyty te znikły z chodników, ich dalszy los jest nieznany. Pozostałości cmentarza doszczętnie zniszczono w latach siedemdziesiątych, podczas budowy osiedla mieszkaniowego "Wspólna". Obecnie w miejscu cmentarza znajduje się łąka z boiskiem. Mimo braku nagrobków, dla wielu Żydów jest to wciąż miejsce pochówku ich bliskich. Bernice Cohen w liście przesłanym do naszej redakcji tak wspomina swe wrażenia z wizyty w Gostyninie w 1989 roku: "Wszystkie nagrobki na cmentarzu żydowskim zostały usunięte. Nikt nie wiedział, dokąd zostały zabrane. Jak nam wiadomo, na tym cmentarzu została pochowana cała rodzina Kutnowskich z Gostynina".