Kliknij, aby doda stronę do ulubionych
strona główna cmentarze warto wiedzie księga gości napisz do nas
JABΜNKA KO列IELNA

Jab這nka Ko軼ielna to wie le膨ca w powiecie wysokomazowieckim, na terenie wojew鏚ztwa podlaskiego; w latach 1975-1998 administracyjnie nale瘸豉 do wojew鏚ztwa 這m篡雟kiego. Od 1795 r. znajdowa豉 si w zaborze pruskim; od 1807 r. w Ksi瘰twie Warszawskim; od 1815 r. w Kr鏊estwie Polskim, a w jego obr瑿ie w woj. augustowskim (od 1837 roku - guberni). W 1867 r. Jab這nka znalaz豉 si w utworzonej guberni 這m篡雟kiej. W okresie mi璠zywojennym znajdowa豉 si w woj. bia這stockim. Po這穎na jest w po這wie drogi mi璠zy Zambrowem a Wysokiem Mazowieckiem.

Pierwsze wzmianki dotycz帷e wsi o pierwotnej nazwie Jab這nka 安ierszczewo, odnajdujemy ju w dokumentach z pierwszej 獞ierci pi皻nastego stulecia. Zosta豉 zasiedlona przez r鏚 Jab這雟kich. Utworzenie w 1493 r. parafii oraz wybudowanie w p騧niejszym okresie ko軼io豉 spowodowa這 wydzielenie si wsi i zmian nazwy na Jab這nk Ko軼ieln. W pocz徠kach XVIII w. wie znalaz豉 si w r瘯ach zamo積ej rodziny Slaskich, a nast瘼nie Skiwskich. W ko鎍u XVIII stulecia wie przekszta販i豉 si w miasteczko z przewa瘸j帷 ludno軼i 篡dowsk.

Pocz徠ki osadnictwa ludno軼i 篡dowskiej si璕aj drugiej po這wy XVII lub pocz徠ku XVIII w. Liczba mieszkaj帷ych tu 砰d闚 zacz窸a rosn望 po otrzymaniu w 1739 roku przywileju na prawo odbywania dw鏂h jarmark闚 i targ闚. Spis g堯w 篡dowskich z lat 1764/1765 wykaza 97 砰d闚 zamieszka造ch w Jab這nce i okolicznych sio豉ch. Starozakonni tworzyli w闚czas przykaha貫k podlegaj帷y zarz康owi gminy okr璕owej w Ciechanowcu. Kaha usamodzielni si pod koniec XVIII w. Wed逝g 廝鏚e ko軼ielnych, we wspomnianym okresie, na obszarze parafii Jab這nka przebywa這 w闚czas czterystu Izraelit闚, osiedlonych za zgod biskupa 逝ckiego, "kt鏎zy niedawno wystawili dom modlitwy lub jak oni m闚i: wielk szko喚". Wedle spisu powszechnego z 1808 r. osad zamieszkiwali wy陰cznie 砰dzi - 196 os鏏! "S這wnik geograficzny Kr鏊estwa Polskiego i innych kraj闚 s這wia雟kich" podaje, 瞠 w 1827 r. Jab這nka "liczy豉 61 dom闚 i 357 mieszka鎍闚; obecnie za liczy [1882 rok - przyp. K. G] 48 dom闚 i 595 mieszka鎍闚 - przewa積ie 砰d闚". Podobne dane notuj akta ko軼ielne, wed逝g kt鏎ych w 1830 r. mieszka這 w parafii 358 砰d闚 ( w tym 317 w Jab這nce jako osadzie). W drugiej po這wie XIX w., w latach 60-tych, w Jab這nce przybywa這 650 wyznawc闚 moj瞠szowych. Lata poprzedzaj帷e wybuch I wojny 鈍iatowej spowodowa造 spadek liczby 砰d闚. W 1911 roku na 534 mieszka鎍闚 by這 439 砰d闚 tj. - 82,2%. Pierwszy spis w Polsce odrodzonej z 1921 r. na 248 mieszka鎍闚 wykaza 157 os鏏 pochodzenia 篡dowskiego (63,3%).

W 篡ciu ludno軼i 篡dowskiej najwa積iejsz rol odgrywa豉 gmina wyznaniowa i zwi您ane z ni instytucje. W鈔鏚 nich jedn z najbardziej istotnych by豉 synagoga, kt鏎 wzniesiono na prze這mie XVIII i XIX w. W drugiej po這wie dziewi皻nastego stulecia stan drewnianej b騜nicy by 鈔edni - koniecznie potrzebna by豉 reparacja. R闚nolegle z bo積ic wybudowano w Jab這nce drewnian 豉幡i. W 1858 r. znajdowa豉 si ona w dobrym stanie podobnie jak ogrodzenie kirkutu. Nie by這 natomiast w tym czasie oddzielnego domu szpitalnego oraz przyszk馧ka dla 篡dowskich dzieci. W latach 80-90 XIX stulecia funkcjonowa造 cztery chedery. W 1913 r. infrastruktur gminn tworzy造: drewniana synagoga, dom modlitwy, 豉幡ia oraz cmentarz. W czasie I wojny 鈍iatowej sp這n窸a drewniana synagoga, kt鏎ej nigdy ju nie odbudowano.

Pierwszym znanym przyw鏚c duchowym w Jab這nce by Lipszyc Michel, kt鏎y pe軟i funkcj podrabina w latach 1827-1835. W okresie 1847-1867 urz康 ten piastowa Lejzor Weller, kt鏎y by tak瞠 podrabinem, a nast瘼nie rabinem w Wysokiem Mazowieckiem (1854-1867; 1867-1896). Od 1867 podrabinem by Mejer Frydman, po nim do 1870 r. Supersztejn; w latach 1887-1891 urz康 rabina sprawowa Aron Chaimowicz Miednicki, a w okresie 1894-1898 Mejer Owsiej Lewitan. W okresie 1899-1904 stanowisko rabina vacatowa這. Od 26 kwietnia 1905 roku funkcj rabina w Jab這nce sprawowa Aron Ekiel Perelman - jednocze郾ie rabin w Wysokiem Mazowieckiem w latach 1899-1942. W latach 1932-1934 rabinem by Blejwas Nochum.

砰cie codzienne cz這nk闚 gminy toczy這 si wok馧 Rynku i przyleg造ch ulic. W okresie mi璠zywojennym g堯wny zarys Jab這nki Ko軼ielnej tworzy造 trzy ulice, kt鏎e krzy簑j帷 si, wydziela造 przestrze Rynku, na kt鏎ym odbywa si handel. W samym centrum Jab這nki, wzd逝 rynku i g堯wnej ulicy sta rz康 kilku 篡dowskich dom闚. By造 zbudowane tak blisko siebie, 瞠 styka造 sie 軼ianami, tworz帷 jakby jedn konstrukcje. Ludno嗆 篡dowsk utrzymywa豉 si g堯wnie z pracy w豉snych r彗 i handlu, gdy nie wszyscy mieli dodatkowy zaw鏚. W ostatnim dziesi璚ioleciu XIX w. odnotowano 27 handlarzy, 1 m造narza i 74 robotnik闚. Ci, kt鏎zy parali si handlem byli w wi瘯szo軼i ubogimi tragarzami, kramarzami i tandeciarzami oferuj帷ymi wszystko, co tylko mo積a by這 sprzeda. Przy ka盥ym domu znajdowa sie ogr鏚, na kt鏎ym posiane by造 r騜ne warzywa i inne ma這 wymagaj帷e ro郵iny. Wiele rodzin 篡dowskich posiada這 ponadto ma貫 sady, kt鏎e jesieni rodzi造 jab趾a, gruszki, 郵iwki. Prawie ka盥y mia jedn, b康 kilka kr闚, kaczki, g瘰i, kury. W okresie wykopek, czyli zbioru ziemniak闚, ludzie pomagali sobie wzajemnie. Kilka rodzin urz康za這 tzw. "t這k". Polega豉 ona na tym, 瞠 ludzie zbierali sie na polu jednej osoby, razem wykonywali wszystkie prace, a nast瘼nego dnia szli do kogo innego. Wszystko opiera這 sie na wzajemnej pomocy.

W Jab這nce Ko軼ielnej, w okresie dwudziestolecia mi璠zywojennego, znajdowa造 si trzy wiatraki. Ich w豉軼icielami i udzia這wcami byli 篡dowscy przedsi瑿iorcy: w latach 1926-1927 Gebel W., Hebro這w L. i Luryn D.; 1928-1930 - G御ior Sz., Gebel W., Luryn D., Srebo堯w L. W 1930 roku, na skraju wsi, nad rzek Jab這nk, 篡dowska sp馧ka: Drzewko A., Gebel Sz. wybudowa豉 okaza造, drewniany m造n wodny. Zapewnia on doskona豉 m彗 dla lokalnego sklepu i wszystkich okolicznych wsi. Handlem na wi瘯sz skal artyku豉mi spo篡wczymi parali si: Glinka A, Kr鏊ewiecki I, S這dki B. Nieliczni reprezentowali inne profesje: Wajsbrot K. - kowal; Chach這wicz J., Go陰bek M. -krawcy; Kozio Sz., D帳ek L. - szewcy. W豉軼icielami piekarni byli Glinka A., Sega N.

Kres istnienia gminy nast徙i w latach 1939-1942. Po prze豉maniu obrony polskiej w rejonie Wizny w dniach 9-10 wrze郾ia 1939 r. wojska niemieckie wchodz帷e w sk豉d XIX Korpusu Pancernego wdar造 si w okolice Jab這nki. 20 Dywizja Zmotoryzowana zaj窸a z marszu Zambr闚, natomiast 10 Dywizja Pancerna opanowa豉 Wysokie Mazowieckie. Zanim tam dotar豉 w dniu 10 wrze郾ia 1939 r., na drodze mi璠zy Wysokiem Mazowieckiem a Zambrowem, Niemcy rozstrzelali czterech 砰d闚, a jednego zmusili do wskoczenia do studni, gdzie si utopi. Na mocy paktu Ribbentrop-Mo這tow Jab這nka znalaz豉 si pod koniec wrze郾ia 1939 pod okupacj sowieck, we w陰czonym do Bia這rusi obwodzie bia這stockim. Po agresji Niemiec na ZSRR w 1941 r. znajdowa豉 si do 1944 roku pod okupacj niemieck. W drugiej po這wie sierpnia 1941 r. wysiedlono 篡dowskich mieszka鎍闚 Jab這nki do utworzonego getta w Wysokiem Mazowieckiem. Skoncentrowano tam 砰d闚 z miasta i okolicznych wsi, oko這 pi璚iu tysi璚y os鏏. Jego mieszka鎍闚 zatrudniono przy budowie i naprawie dr鏬, w warsztatach rzemie郵niczych, na roli oraz przy pracach porz康kowych w mie軼ie. W dniu 2 listopada 1942 r. getto zosta這 zlikwidowane; oko這 3.700 os鏏 wywieziono do obozu pracy w Zambrowie - w tym mie軼ie od sierpnia 1941 do stycznia 1943 r. znajdowa這 si getto dla 砰d闚, dzia豉造 tak瞠 obozy dla je鎍闚 wojennych i robotnik闚 przymusowych. Martyrologia wi篥ni闚 tego obozu polega豉 na codziennym wyp璠zaniu wi篥ni闚 na tzw. "spacery" boso, nago, bez wzgl璠u na pogod, nie wy陰czaj帷 dzieci, chorych i starych ludzi. Po likwidacji getta w styczniu 1943 r. roku jego mieszka鎍y zostali wys豉ni do obozu zag豉dy w Treblince.

Na przestrzeni wiek闚 gmina 篡dowska w Jab這nce posiada豉 dwa miejsca poch闚ku - ich lokalizacj mo積a znale潭 na wojskowej mapie okolic Wysokiego Maz. z 1935 roku. Pierwszy cmentarz Kever Israel za這穎no ju w drugiej po這wie osiemnastego stulecia. Swego czasu by豉 to jedyna 篡dowska nekropolia w tej okolicy - grzebano tu tak瞠 砰d闚 z Zambrowa i Wysokiego Mazowieckiego. Zlokalizowana jest na niedu篡m wzniesieniu, oko這 200-300 metr闚 od drogi Wysokie Mazowieckie - Zambr闚, 40 metr闚 od drogi prowadz帷ej do Jab這nki Ko軼ielnej. W 1858 cmentarz i mogi趾i by造 dobrze oparkanione. Po nekropolii nie zachowa si jakikolwiek 郵ad. Obecnie na obszarze cmentarza znajduj si pola uprawne. Drugi cmentarz znajdowa si przy ulicy Stra瘸ckiej, w pobli簑 synagogi. W tej chwili na terenie kirkutu istnieje remiza stra瘸cka. R闚nie po tej nekropoli nie pozosta 瘸den 郵ad.

Niniejszy artyku jest szkicem do monografii 砰d闚 mieszkaj帷ych w Jab這nce Ko軼ielnej przed 1942 rokiem.

tekst & zdj璚ia: Karol G喚bocki
Polecamy odwiedzenie poni窺zych stron internetowych:
http://www.zchor.org/jablonka/jablonka.htm
http://www.kirkuty.xip.pl/wysokiemazowieckie.htm

Teren najstarszego
cmentarza 篡dowskiego
Teren cmentarza
przy ul. Stra瘸ckiej
Miejsce
po synagodze
Zabudowa dzielnicy 篡dowskiej
Poszukujemy wszelkich informacji o 砰dach z Jab這nki Ko軼ielnej i ich nekropoliach.
Czekamy te na relacje os鏏, kt鏎e pami皻aj te cmentarze z okresu przed II wojn 鈍iatow.
Teksty i zdj璚ia opublikowane w serwisie www.kirkuty.xip.pl s chronione prawem autorskim.
Wykorzystanie materia堯w mo磧iwe wy陰cznie po uzyskaniu pisemnej zgody Redakcji
strona główna cmentarze warto wiedzie księga gości napisz do nas