Przez wiele lat jarosławscy Żydzi grzebali swych zmarłych na cmentarzu w Przemyślu. Stan ten uległ zmianie na przełomie XVII i XVIII wieku. Cmentarz żydowski w Jarosławiu powstał w 1699 roku, a jego funkcjonowanie rok później zatwierdził Sejm Czterech Ziem. Nekropolia została założona poza miastem, przy obecnej ulicy Kruhel Pełkiński, na gruntach zakupionych od jarosławskiej parafii rzymsko-katolickiej. Bractwo pogrzebowe Chewra Kadisza istniało jeszcze przed ukonstytuowaniem się w 1774 r. samodzielnej gminy wyznaniowej w Jarosławiu i była to pierwsza dobroczynna organizacja miejscowych Żydów. Zanim powstał cmentarz w Jarosławiu, członkowie bractwa pomagali w organizacji pochówków jarosławskich Żydów w Przemyślu. Dom przedpogrzebowy wzniesiono z fundacji przewodniczącego kahału w Jarosławiu, Adolfa Juliusza Strisowera. W 1741 r. wykopano studnię, służącą do rytualnych ablucji.

Jarosławski beit-kwarot jest miejscem spoczynku wielu osób, zasłużonych dla społeczności żydowskiej. Pochowano tu cadyka Zahorie Mendla i jego następcę Menachema Zewa, a w 1850 r. także Szymona Elbauma Marylesa, ucznia słynnego "Widzącego z Lublina", kolejnego przywódcę miejscowych chasydów, twórcę kilku dzieł o tematyce kabalistycznej.

W 1869 roku podczas antysemickich zamieszek jakie wybuchły w mieście, cmentarz uległ dewastacji. Kolejne - znacznie poważniejsze - zniszczenia przyniosły lata II wojny światowej. Z rozkazu nazistów w 1941 r. rozebrano mur i dom przedpogrzebowy, a kamiennymi nagrobkami utwardzono drogi w pobliżu cmentarza oraz wybrukowano podwórza na terenie opactwa sióstr benedyktynek, przekształconego wówczas na areszt gestapo. Marmurowe pomniki wywiezione zostały do Niemiec i tam wykorzystane do prac budowlanych.

Na terenie nekropolii pochowano kilkudziesięciu Żydów, zamordowanych przez nazistów, między innymi trzydzieści sześć osób zabitych w dn. 1 sierpnia 1943 r. w egzekucji w Wólce Pełkińskiej czy rodzinę Amadów, znalezioną przez Niemców w gospodarstwie Szymona Fołty.

Do dziś przetrwało kilkadziesiąt nagrobków lub ich fragmentów, w większości pochodzących z początków XX wieku. Zachowane pomniki nagrobne na cmentarzu żydowskim w Jarosławiu są najczęściej wykonane z piaskowca, w formie tradycyjnej macewy. W zwieńczeniach stel wyryto typowe dla żydowskiej sztuki sepulkralnej symbole, przedstawiające między innymi: lwy (płaskorzeźba taka widnieje m. in. na nagrobku zmarłego w 1908 roku Markusa Sontaga czy zmarłego w 1899 roku Abrahama Arona Blata), szafy ze świętymi księgami (nagrobek Zewa Izraela, zm. 1902 r.), korony (macewy m. in. Joszny Sztrausa zm. w 1923 r., Markusa Metzgera zm. w 1902 r.), dzbany (nagrobek Icchaka Bekalena zm. w 1920 r.), czy też pojawiające się na grobach kobiet świeczniki (na przykład na podwójnej macewie Rosy i Emilii Forst, zmarłych w 1913 roku). W ostatnich latach wzniesiono ohel cadyka Szymona Elbauma. Staraniem Fundacji Ochrony Dziedzictwa Żydowskiego wybudowana została droga, umożliwiająca dostęp do nekropolii. Już wkrótce teren cmentarza zostanie ogrodzony.

Osobom zainteresowanym historią Żydów w Jarosławiu polecamy odwiedzenie poniższych stron internetowych: Księga Pamięci Jarosławia * Jarosław - Shtetlinks
Diapozytyw * Sztetl

tekst: K. Bielawski