Kliknij, aby doda stronę do ulubionych
strona główna cmentarze warto wiedzie księga gości napisz do nas
KΜDZKO      
Edykt emancypacyjny z 1812 roku by jednym z przejaw闚 reform przeprowadzanych w Prusach w XIX wieku. Rozpoczyna on kolejny etap historii 砰d闚 w K這dzku. Kr鏊 pruski Fryderyk Wilhelm wprowadzaj帷 pe軟i praw obywatelskich i w zwi您ku z ni swobod osiedlania si ludno軼i wyznania moj瞠szowego otworzy nowy okres w dziejach spo貫czno軼i 篡dowskiej. Wraz z zamieszkiwaniem przez 砰d闚 kolejnych obszar闚 pojawia si problem znalezienia i zakupu miejsca przeznaczonego na cmentarz - pe軟i帷ego w religii 篡dowskiej funkcj miejsca 鈍i皻ego i nienaruszalnego, ale jednocze郾ie religijnie nieczystego. Przy tej okazji warto zaznaczy, 瞠 w 鈔edniowieczu k這dzcy 砰dzi posiadali parcel, na kt鏎ej dokonywano poch闚k闚, jednak瞠 po ich wygnaniu w 1492 r. nie u篡tkowana od ko鎍a XV wieku nie zachowa豉 swej funkcji do XIX stulecia. Znajdowa豉 si ona przed Bram Czesk (przy zbiegu dzisiejszych ulic Czeskiej i Armii Krajowej) i wykorzystywana by豉 na pewno przed rokiem 1490.
K這dzko - macewy na cmentarzu 篡dowskim K這dzko - cmentarz 篡dowski cmentarz 篡dowski w K這dzko macewa

W drugim dziesi璚ioleciu XIX wieku przed 砰dami, pruskimi obywatelami K這dzka, stan掖 problem utworzenia nowego kirkutu. Ju w 1814 roku sprawa przygotowania cmentarza by豉 obecna w aktach w豉dz miasta, kt鏎e 膨da造 od nich wskazania miejsca, gdzie zaplanowano by za這瞠nie nekropolii. 25 sierpnia tego roku Schmeier Salomon Landsberger przyby造 do miasta z Bia貫j Prudnickiej z這篡 oficjaln pro軸 do magistratu o przyznanie gruntu z przeznaczeniem na poch闚ki 砰d闚 . Jednak瞠 kwestia ta nie zosta豉 szybko rozwi您ana ze wzgl璠u na brak porozumienia w鈔鏚 samych zainteresowanych. Spierano si o lokalizacj, a bogatsi postanowili stworzy prywatne cmentarze rodzinne. Pierwszy dokona tego Seelig Caro ze 安idnicy, kt鏎y zakupi 21 lipca 1814 roku od majora von Brauna za 140 talar闚 ogr鏚 na parceli nr 2 przed Zielon Bram (rejon obecnego placu Jagie陶y). Teren ten przeznaczy na poch闚ki rodzinne, bez mo磧iwo軼i grzebania tam innych wsp馧wyznawc闚. Wszystko zosta這 zatwierdzone aktem urz璠owym z dnia 3 maja 1815 roku. Jednak瞠 nie pokrywa這 to potrzeb lokalnej spo貫czno軼i wyznania moj瞠szowego. Wobec tego Moritz Polke pochodz帷y z Zi瑿ic naby od senatora Wancke inny teren za 90 talar闚. Ten r闚nie mia by cmentarzem prywatnym, ale w豉軼iciel nie zamkn掖 go dla innych 砰d闚. Znajdowa si on poza miastem, na przedmie軼iu Hassitz (dzi - Jurand闚), w闚czas posesja oznaczona by豉 numerem 93.

Prywatne 篡dowskie place grzebalne nie zadowala造 w豉dz K這dzka, gdy de facto nie istnia og鏊nie dost瘼ny obiekt tego typu. Dochodzi造 do tego jeszcze spory wewn皻rzne w鈔鏚 samej spo貫czno軼i 篡dowskiej. Magistrat po wymianie pism z jej przedstawicielami wym鏬 utworzenie jednego cmentarza dla wszystkich 砰d闚. Z 1825 roku pochodzi wzmianka, 瞠 przedstawiciele k這dzkiej Gminy Synagogalnej - Seelig Caro, Salomon Forell z Bia貫j Prudnickiej, Wolf Sittenfeld z Raciborza, Jakob Frommem z Urazu, Fabian Silberstein z Miejsca i Moritz Polke zakupili teren przed Bram Szkoln (Schultore) pod nekropoli za 100 niemieckich talar闚, zamiast wcze郾iej dzier瘸wionego placu grzebalnego ko這 Bramy Teresy (Theresientor) niedaleko rzeki Nysy. Pierwszy poch闚ek odby si tam w 1833 roku, a sam cmentarz by powi瘯szany dwukrotnie - w latach 1888 i 1927, osi庵n掖 ostatecznie powierzchni 0,2759 ha.

篡dowski cmentarz w K這dzku - pomniki nagrobne K這dzko - cmentarz wyznania moj瞠szowego K這dzko - gr鏏 na cmentarzu 篡dowskim

Miejsce wiecznego spoczynku k這dzkich 砰d闚 jest usytuowane przy dzisiejszej ulicy Bohater闚 Getta 18, w pobli簑 Szko造 Podstawowej nr 6 i Komendy Powiatowej Policji w K這dzku. Pierwotnie wej軼ie na nekropoli znajdowa這 si od wschodniej strony przy nieistniej帷ym dzi budynku domu przedpogrzebowego, w kt鏎ym mieszka grabarz i nadzorca obiektu. Obecnie nie jest ono dost瘼ne, zachowa si po nim jedynie 郵ad na murze w postaci miejsca po bramie wjazdowej i furtce. S one widoczne jeszcze na zdj璚iach z roku 1988, do陰czonych do inwentaryzacji cmentarza sporz康zonej przez K. My郵i雟kiego. Dost瘼 do obiektu jest mo磧iwy od jego po逝dniowej 軼iany, od strony szko造.

Cmentarz sk豉da si z dw鏂h cz窷ci - starszej, niemieckiej - z nagrobkami pochodz帷ymi z XIX i XX wieku (po這穎nej w dolnej, wschodniej cz窷ci) oraz po陰czonej z ni schodami cz窷ci powojennej polskiej (znajduj帷ej si przy zachodniej 軼ianie usytuowanej po powi瘯szeniu obiektu nieco wy瞠j ni cz窷 pierwotna). Lica nagrobk闚 zgodnie z tradycj 篡dowsk skierowane s na wsch鏚 (w stron Jerozolimy), epitafia po tej stronie w j瞛yku hebrajskim, niemieckim, dwuj瞛yczne - niemieckie i hebrajskie (po tej samej stronie lub po jednej stronie niemieckie, po drugiej hebrajskie).

Obiekt jest przedzielony g堯wn alejk prowadz帷 ze wschodu od muru na zach鏚 do schod闚 na cz窷 polsk. Poch闚ki rozpocz皻o po p馧nocnej stronie alejki, w cz窷ci niemieckiej, w kwaterze p馧nocno-zachodniej, skrajnej przed powi瘯szeniem cmentarza, naprzeciw oryginalnego na wej軼ia, po czym kierowano si rz璠ami w stron wschodni w uk豉dzie z p馧nocy na po逝dnie. Na cmentarzu zachowa這 si przynajmniej 215 nagrobk闚, w tym w cz窷ci polskiej 29, natomiast samych kom鏎 grobowych zlokalizowano oko這 375.

Najstarsza cz窷 niemiecka z zachowanymi nagrobkami z po這wy XIX wieku (najstarsza odczytana data 鄉ierci - 1845 rok) i p騧niejszymi (tak瞠 z lat 30. XX wieku), sk豉da si z kilku typ闚 macew, r騜ni帷ych si pod wzgl璠em materia逝, stylu architektury cmentarnej i stanu zachowania. W jej sk豉d wchodz stoj帷e lub p馧le膨ce na podstawach nagrobki w postaci typowej macewy z piaskowca, g堯wnie prostok徠ne p造ty o zako鎍zeniu p馧okr庵造m o wysoko軼i do 2 m., ale te le膨ce, prostok徠ne. Piaskowiec znajduje si w stanie zachowania og鏊nie z造m, mocno zerodowany przez dzia豉nie czynnik闚 atmosferycznych, st康 inskrypcje s ca趾owicie lub cz窷ciowo nieczytelne. Wi瘯szo嗆 p造t jest uszkodzona r闚nie mechanicznie - po豉mana, cz窷 zosta豉 sklejona. Wymagaj dalszego zabezpieczenia 鈔odkami chemicznymi. Na cz窷ci wyst瘼uje symbolika nagrobna w postaci d這ni w ge軼ie kap豉雟kim, dzban闚, przedstawie po豉manych drzew.

Mo積a tu zaobserwowa r闚nie nagrobki w postaci sarkofag闚 marmurowych (rodzina Brieger, Samuel Caro) i piaskowcowych. Stan ich zachowania jest du穎 lepszy ni stoj帷ych p造t. Poziome p造ty pomnik闚 nagrobnych s w wi瘯szo軼i dobrze czytelne i nie posiadaj wi瘯szych uszkodze mechanicznych. Boki ozdobiono ornamentami g堯wnie ro郵innymi. Sarkofagi by造 rozmontowane, cz窷 p造t inskrypcyjnych po豉mana - zosta造 w miar mo磧iwo軼i zrekonstruowane. Kolejny typ to lekko pochylone, oparte na podporach lub stoj帷e pionowo na podstawach g堯wnie piaskowcowych p造ty nagrobne prostok徠ne, cz瘰to zako鎍zone 逝kami r騜nego rodzaju, wykonane z marmuru. Wi瘯szo嗆 z nich by豉 rozbita na wiele kawa趾闚 (od 6 do ponad 20) - zosta造 wyczyszczone i w miar mo磧iwo軼i zrekonstruowane przy pomocy kleju epoksydowego. Cz窷 macew pozostaje nadal niekompletna, poniewa nie znaleziono wszystkich element闚. Kamie zachowa si w stanie do嗆 dobrym, epitafia niezatarte, czytelne. W tej cz窷ci znajduj si tak瞠 typowe dla starszej XX-wiecznej cz窷ci pomniki w formie obelisku ustawionego na cokole, wykonane g堯wnie z kamienia szlachetnego - marmuru, granitu i sjenitu, si璕aj帷e do 2,5 m. Nieopodal p馧nocno - wschodniego naro積ika cmentarza umiejscowiona zosta豉 zbiorowa mogi豉 砰d闚 zamordowanych pod koniec wojny w K這dzku. Do dzi zachowa si kamie nagrobny w formie tablicy granitowej osadzonej w piaskowcu, ufundowany przez powojennych 砰d闚 k這dzkich zrzeszonych w Kongregacji Wyznania Moj瞠szowego. P造ta zosta豉 zrekonstruowana z 2 kawa趾闚, niekompletna w cz窷ci 鈔odkowej. W pobli簑 znajduj si dwie powojenne mogi造 polskich 砰d闚 z zachowanymi kompletnymi nagrobkami wykonanymi tak sam technik, jak przy wspomnianej mogile. Ponadto w tej cz窷ci przy alejce przy wschodniej 軼ianie kirkutu umiejscowiony jest grobowiec rodziny Zimmermann z這穎ny z bok闚 z czerwonego piaskowca oraz przypominaj帷ej tr鎩k徠 granitowej p造ty nagrobnej, niestety mimo rekonstrukcji niekompletnej. Nieopodal znajduje si jedna z najwi瘯szych stoj帷ych p造t granitowych (o wysoko軼i oko這 2 m) rodziny Dzialoszynski oraz kolumna na podstawie z coko貫m o 陰cznej wysoko軼i oko這 4 m. Zachowa這 si r闚nie kilka nagrobk闚 dzieci璚ych w postaci owalnych p造t lub ma造ch obelisk闚 o wysoko軼i oko這 60 cm. Stan zachowania nagrobk闚 na starszej cz窷ci niemieckiej, tj. zlokalizowanych na p馧noc od g堯wnej alejki, mo積a szacowa na oko這 49%. Na reszcie obszaru zachowa造 si czytelne komory grzebalne, czasami z podstawami macew, wykonanymi g堯wnie z piaskowca. Przed rozpocz璚iem programu renowacji obiektu kwatera by豉 zdewastowana w oko這 90%. Na tym obszarze znajduj si tak瞠 dwa inne - opr鏂z wymienionych - poch闚ki powojenne, zlokalizowane przy schodach prowadz帷ych na polsk kwater. Cz窷 grob闚 jest zniekszta販ona przez wyros貫 na nich drzewa.

Druga cz窷 cmentarza, po這穎na po po逝dniowej stronie alejki g堯wnej, pochodz帷a z okresu od ko鎍a XIX do ko鎍a lat trzydziestych XX wieku, prezentuje si nieco odmiennie. Przy wej軼iu widoczna jest du瘸 liczba zachowanych oryginalnych macew (ich stan zachowania oceni mo積a na oko這 62%). Dominuj tu wytworzone z kamienia szlachetnego, cz瘰to polerowanego kamienie nagrobne w formie ju nie tradycyjnych p造t prostok徠nych o 逝kowym zako鎍zeniu, ale nawi您uj帷e bardziej stylem architektury cmentarnej do niemieckich wzorc闚, obeliski ustawione s na podstawach z piaskowca, niemal瞠 identyczne z macewami z cmentarza 篡dowskiego w Berlinie. Ich wysoko嗆 wraz z podstaw przekracza cz瘰to 2 m. Opr鏂z tego zaobserwowa tu mo積a nawi您uj帷e do wzorc闚 neoklasycystycznych pomniki w formie kolumn umieszczonych na coko豉ch, o wysoko軼i przekraczaj帷ej 2 m. Z豉mane kolumny maj symbolizowa przerwanie 篡cia. Stan zachowania powy窺zych form nagrobnych nale篡 oceni na bardzo dobry i dobry, cz窷 ma niewielkie ubytki, epitafia s dobrze czytelne.

K這dzko - kirkut nagrobek na cmentarzu 篡dowskim w K這dzku Kirkut w K這dzku posklejana p造ta nagrobna

Zachowa豉 si pewna liczba pomnik闚 z piaskowca w formie stoj帷ych prostok徠闚 z osadzonymi p造tami inskrypcyjnymi z granitu, czasami marmuru. Stan zachowania element闚 piaskowcowych jest z kilkoma wyj徠kami do嗆 dobry, p造ty cz瘰to odspojone i po豉mane zosta造 zrekonstruowane i osadzone z powrotem na miejsce. Wytworzone w tej formie pomniki z kamienia szlachetnego s zachowane w stanie bardzo dobrym, lecz z cz瘰tymi ubytkami, g堯wnie element闚 zdobi帷ych. Do dzi przetrwa豉 wi瘯szo嗆 ogrodze kamiennych przy grobach, co pokazuje w miar przejrzy軼ie uk豉d kom鏎 nagrobnych w miejscach, gdzie nie zachowa造 si macewy. Opr鏂z tego istniej bogato zdobione elementy metaloplastyki ogrodze kwater mogilnych - oko這 40 metr闚 bie膨cych, kt鏎e cz窷ciowo zosta造 odnowione. R闚nie na tym obszarze wyst瘼uje drzewostan zniekszta販aj帷y uk豉d grob闚. Symbolika nagrobna jest widoczna na cz窷ci macew, lecz nie jest tak wyrazista jak na starszym obszarze. Przed rozpocz璚iem akcji odnawiania obszar ten by zdewastowany w 95%, co oznacza, 瞠 z oko這 stu macew sta這 zaledwie kilka. Jednak瞠 ilo嗆 tych zachowanych mo瞠 cieszy, bo stanowi namacalny dow鏚 zamo積o軼i i asymilacji k這dzkich 砰d闚 ze spo貫cze雟twem niemieckim.

Najnowsza, polska powojenna cz窷 cmentarza znajduje si na podwy窺zeniu terenu przy zachodnim murze. Obszar ten zosta w陰czony w sk豉d cmentarza po powi瘯szeniu obiektu w 1927 roku. Do dzi zachowa造 si tam piwnice po istniej帷ym niegdy budynku, kt鏎ymi mo積a przej嗆 pod terenem cz窷ci cmentarza, gdy wej軼ie i wyj軼ie nie s zasypane ca趾owicie. Poch闚ki na tej kwaterze rozpocz窸y si prawdopodobnie w roku 1947. Wi瘯szo嗆 pomnik闚 zosta豉 wykonana z kamienia sztucznego (lastryka), kt鏎y w okresie post瘼uj帷ej dewastacji cmentarza uleg zniszczeniu. Zachowa造 si jedynie obramowania grob闚 w wi瘯szo軼i bez p造t nagrobkowych oraz pojedyncze tablice inskrypcyjne. Zaobserwowa mo積a nieliczne nagrobki, cz瘰to uszkodzone, w formie stoj帷ych obelisk闚 wzorowanych na cz窷ci niemieckiej. Skrajny rz康 poch闚k闚 przy murze by ca趾owicie zasypany 鄉ieciami.

Poch闚ki odbywa造 si w tej cz窷ci do roku 1974. Brak tu tradycyjnej 篡dowskiej symboliki nagrobnej, natomiast widoczna jest symbolika 鈍iecka (ga陰zki palmowe na grobach dzia豉czy komunistycznych) oraz Gwiazda Dawida symbolizuj帷a przynale積o嗆 do narodu 篡dowskiego. Przed rozpocz璚iem renowacji cmentarza obszar by zdewastowany w oko這 90%. Przy pomocy Urz璠u Miasta K這dzko uda這 si wywie潭 z tej cz窷ci przy pomocy ci篹kiego sprz皻u oko這 80 ton 鄉ieci, kt鏎e zalega造 wzd逝 muru cmentarnego, w tym tak瞠 na grobach. W tej cz窷ci nekropolii zachowa這 si oko這 70 % nagrobk闚.

cmentarz 篡dowski - K這dzko gr鏏 na cmentarzu 篡dowskim - K這dzko K這dzko - kirkut

Cmentarz nie by u篡tkowany od po這wy lat siedemdziesi徠ych XX wieku, ale ju w 1971 roku rozwa瘸no jego likwidacj. W pi鄉ie Prezydium Powiatowej Rady Narodowej w K這dzku do Kongregacji Wyznania Moj瞠szowego we Wroc豉wiu mo積a przeczyta: "(.) maj帷 na uwadze stan estetyczny miasta i dobro spraw cmentarnych wnioskuje o zamkni璚ie i likwidacj obecnego cmentarza /brak mo磧iwo軼i dalszego jego utrzymania i poszerzenia/ oraz przeniesienie go i utworzenie odr瑿nej kwatery z przeznaczeniem na cmentarz 篡dowski w kompleksie rozbudowywanego i zagospodarowywanego cmentarza komunalnego z zachowaniem wszelkich wymog闚 wyznania Moj瞠szowego i 篡cze zainteresowanych". Warto jednak doprecyzowa, 瞠 u podstaw decyzji o zamkni璚iu i likwidacji cmentarza le瘸造 przede wszystkim plany wybudowania na jego terenie budynku filii Politechniki Wroc豉wskiej. Jednak瞠 w zwi您ku z faktem, 瞠 zgodnie z 闚cze郾ie obowi您uj帷 ustaw o cmentarzach i chowaniu zmar造ch - nekropolia mog豉 zosta zlikwidowana jedynie w闚czas, gdy od ostatniego poch闚ku up造n窸o 30 lat, czyli zgodnie z prawem dopiero w 2004 r. Ponowne pismo w tej sprawie w豉dze K這dzka skierowa造 do Zwi您ku Religijnego Wyznania Moj瞠szowego w PRL 6 kwietnia 1972 roku, w odpowiedzi na nie adresat wyrazi kategoryczny sprzeciw wobec planu likwidacji i przeniesienia cmentarza z powod闚 religijnych. Mimo to Kierownik Wydzia逝 Gospodarki Komunalnej i Mieszkaniowej w K這dzku w pi鄉ie z dnia 19 listopada 1973 roku do Prezydium Wojew鏚zkiej Rady Narodowej we Wroc豉wiu ponownie prosi o podj璚ie decyzji w powy窺zej sprawie w jak najkr鏒szym terminie.

Na podstawie zachowanych dokument闚 archiwalnych trudno jednoznacznie stwierdzi, co wp造n窸o na zmian decyzji lokalnych w豉dz administracyjnych i zachowanie cmentarza. Jednak瞠 wed逝g przekaz闚 篡dowskich mieszka鎍闚 K這dzka, delegacja dzia豉j帷ego w闚czas k這dzkiego oddzia逝 Towarzystwa Spo貫czno - Kulturalnego 砰d闚 w Polsce z jego 闚czesnym przewodnicz帷ym - Izraelem Tuchendlerem kilkakrotnie interweniowa豉 u czynnik闚 decyzyjnych. W 1974 r. cmentarz zosta oficjalnie zamkni皻y dla cel闚 grzebalnych. Kilka lat p騧niej w jego bezpo鈔ednim s御iedztwie wybudowano kilkupi皻rowy budynek dla potrzeb politechniki. Z tego okresu pochodzi cz窷 muru cmentarnego oddzielaj帷a nekropoli od budynku. W trakcie prac budowlanych zaj皻o kilkumetrowy pas cmentarza, ponadto w tym samym okresie wyburzono b璠帷y w ca趾iem dobrym stanie technicznym dom przedpogrzebowy zbudowany z czerwonej ceg造.

Od po這wy lat siedemdziesi徠ych nieliczni pozostali w K這dzku 砰dzi grzebali swych zmar造ch na cmentarzach 篡dowskich w Wa豚rzychu i we Wroc豉wiu, inni na cmentarzach komunalnych. Rodziny kilkorga zmar造ch podj窸y decyzj o ekshumacjach - m.in. na cmentarz 篡dowski w Berlinie i na cmentarz komunalny w K這dzku. Obiekt popada w zapomnienie, ulegaj帷 z biegiem czasu post瘼uj帷ej dewastacji. Zdemolowano cz窷 niemieck, wiele macew ukradziono. Kwater polsk okoliczni mieszka鎍y zasypali 鄉ieciami. Teren zar鏀 ca趾owicie samosiejkami i dzikim drzewostanem staj帷 si miejscem spotka marginesu spo貫cznego. Lata 80. i 90. to czarna karta w historii cmentarza. Brak zainteresowania ze strony lokalnych w豉dz i spo貫czne zapomnienie wskazywa這 na to, 瞠 nie odzyska nigdy swego w豉軼iwego miejsca w historii miasta. W 2000 r. cmentarz 篡dowski w K這dzku przeszed na w豉sno嗆 Gminy Wyznaniowej 砰dowskiej we Wroc豉wiu, (jako prawnej spadkobierczyni wcze郾iejszego u篡tkownika Kongregacji Wyznania Moj瞠szowego). Jednak瞠 nie zmieni這 to stanu obiektu. Dopiero rok 2005 i dzia豉nia 闚czesnego przewodnicz帷ego zarz康u wroc豉wskiej Gminy Wyznaniowej 砰dowskiej - Ignacego Einhorna przynios造 popraw sytuacji. Z jego inicjatywy grupa zwi您anych z K這dzkiem ludzi dobrej woli zaplanowa豉 renowacj cmentarza. W dzia豉nia zaanga穎wa豉 si warszawska Fundacja Ochrony Dziedzictwa 砰dowskiego, Antyschematy oraz Antoni Ga逝za - dyrektor s御iaduj帷ej z cmentarzem Szko造 Podstawowej nr 6. Ca這嗆 przedsi瞝zi璚ia nadzorowa豉 wa豚rzyska Delegatura Wojew鏚zkiego Urz璠u Ochrony Zabytk闚 we Wroc豉wiu.

W lipcu 2005 roku pod kierunkiem Jerzego Fornalika - nauczyciela O鈔odka Szkolno-Wychowawczego w Borz璚iczkach - przez tydzie pracowa豉 tu m這dzie z gimnazj闚 i szk馧 鈔ednich z Sulej闚ka, Warszawy, Ko幟ina i Borz璚iczek z programu Antyschematy. Grupa ta da豉 pocz徠ek dzia豉niom ratuj帷ym cmentarz 篡dowski, wk豉daj帷 ogrom pracy w oczyszczenie jego terenu z zarastaj帷ej go ro郵inno軼i. We wrze郾iu 2005 roku po nawi您aniu wsp馧pracy z Fundacj Krzy穎wa dla Porozumienia Europejskiego kirkut zacz瘭i odnawia jej wolontariusze z mi璠zynarodowego projektu "Wolontariusze w s逝瘺ie zabytkom". Prace rozpocz瘭i od wspomnianego wcze郾iej wywiezienia 80 ton 鄉ieci z polskiej cz窷ci cmentarza. Nast瘼nie przyst徙ili do bada i sporz康zenia dokumentacji konserwatorskiej obiektu. Przed nadej軼iem zimy zaprojektowano i zakupiono specjalny d德ig do podnoszenia macew, dzi瘯i czemu podniesiono pierwsze nagrobki, kt鏎ych waga dochodzi豉 czasami do 500 kg. Wywieziono te porozbijane p造ty inskrypcyjne - oko這 30 sztuk, by w budynku szkolnym zim dokona ich wyczyszczenia i reintegracji przy pomocy specjalistycznych klej闚 kamieniarskich. Pocz徠ek roku 2006 to intensywne prace dokumentacyjne zwi您ane z przygotowywaniem wniosku o wpis obiektu do rejestru zabytk闚. Szereg zwi您anych z tym formalno軼i zosta這 dope軟ionych i k這dzki kirkut zosta wpisany do rejestru zabytk闚 decyzj Dolno郵御kiego Wojew鏚zkiego Konserwatora Zabytk闚 we Wroc豉wiu, w kt鏎ej czytamy: "Kirkut jest cennym obiektem o znaczeniu dla historii i kultury K這dzka. To jeden z ostatnich 郵ad闚 篡dowskich cmentarzy w Kotlinie K這dzkiej, 鈍iadcz帷y o wielowiekowej obecno軼i 砰d闚 na terenie 奸御ka. Jako dzie這 stanowi帷e 鈍iadectwo minionej epoki, kt鏎ego zachowanie le篡 w interesie spo貫cznym ze wzgl璠u na posiadane warto軼i historyczne, artystyczne i naukowe podlega opiece i ochronie".
prace restauracyjne na cmentarzu 篡dowskim w K這dzku

Od wiosny 2006 roku ju na obiekcie zabytkowym kontynuowano prace. Sprawne wsp馧dzia豉nie wolontariuszy Fundacji Krzy穎wa umo磧iwi這 do ko鎍a I edycji projektu podniesienie prawie wszystkich macew w cz窷ci niemieckiej. Sklejono tak瞠 rozbite macewy i w miar mo磧iwo軼i umieszczono je na dawnych pozycjach. Kawa趾i, kt鏎e nie nadawa造 si do reintegracji, zosta造 oczyszczone i w budynku szkolnym oczekuj na powstanie lapidarium na terenie cmentarza. Opr鏂z prac maj帷ych na celu ustawienie poprzewracanych i rozbitych nagrobk闚, obiekt na bie膨co by zabezpieczany opryskami chemicznymi przed ponownym zaro郾i璚iem samosiejkami. Ponadto wytyczono g堯wn alejk i uformowano schody prowadz帷e na polsk cz窷. W lipcu 2006 roku rozpocz皻o najwi瘯sz inwestycj na obiekcie polegaj帷a na wymianie po逝dniowej cz窷ci ogrodzenia z p造t prefabrykowanych, kt鏎ego stan zagra瘸 uczniom pobliskiej szko造. Usuni皻o stary fundament oraz ogrodzenie z prefabrykat闚 betonowych, w miejsce kt鏎ych powsta nowy murek, gdzie b璠zie zamontowany p這t z metalowych element闚 a簑rowych wraz z bramk oraz schody wej軼iowe. Prace te w wi瘯szo軼i sponsorowane s przez Fundacj Krzy穎wa dla Porozumienia Europejskiego, a niezb璠nej i nieocenionej pomocy udzielaj tak瞠 w豉dze miasta K這dzko, zainteresowane odnow tego jak瞠 unikatowego na skal Kotliny K這dzkiej zabytku. 字odki finansowe pozyskiwane s r闚nie od grupy prywatnych sponsor闚, kt鏎ym le篡 na sercu dobro cmentarza. W lipcu 2006 roku na kirkucie odby這 si jedno z seminari闚 projektu "Wolontariusze w s逝瘺ie zabytkom", w czasie kt鏎ego jego uczestnicy odnowili cz窷 z這conych inskrypcji nagrobnych oraz zachowanej metaloplastyki ogrodze mogi. Uczestnicy projektu stworzyli, a nast瘼nie administrowali stron internetow po鈍i璚on cmentarzowi 篡dowskiemu w K這dzku. W edycji projektu 2005/2006 z ramienia Fundacji Krzy穎wa pracowali na obiekcie: Jindra Bene z Czech, Adam Schubert z Niemiec, Micha Skowro雟ki, Micha Stelmach oraz Tomasz Jamr鏬 z Polski.

Spis os鏏 pochowanych na cmentarzu mo積a pobra tutaj.

Powy窺zy tekst jest cz窷ci opracowania autorstwa I. Einhorna, T. Jamroga, T. W這darczyk zatytu這wanego "Dzieje spo貫czno軼i 篡dowskiej w K這dzku w XIX-XX wieku"
Zdj璚ia: Tomasz Jamr鏬, Grzegorz Sadowski
Podzi瘯owania dla p. Tomasza Jamroga za wsp馧prac i przekazane materia造
Kliknij tu by obejrze film video nagrany na tym cmentarzu

strona główna cmentarze warto wiedzie księga gości napisz do nas