Kliknij, aby dodać stronę do ulubionych
strona główna cmentarze warto wiedzieć księga gości napisz do nas
KNYSZYN    

"Ustała radość naszego serca, zmienił się w żałobę nasz taniec,
nieszczęście jest wielkie jak morze... aniołowie płaczą,
Zabrano Świętą Arkę. Chwale naszej gminy odcięto rogi...
Usta sprawiedliwego pełne były klejnotów, wśród braci pracy szerzył wiarę..."
fragment inskrypcji na jednej z macew z cmentarza żydowskiego w Knyszynie

Pierwsi Żydzi mieszkali w okolicach Knyszyna już w XVI wieku, a najstarsze pisemne wzmianki o ich obecności w mieście pochodzą z 14 października 1605 roku. Obawy mieszczan przed konkurencją ze strony żydowskich handlarzy w XVII wieku zaowocowały wydaniem przywileju de non tolerandis Judaeis. Akt ten zakazywał Żydom osiedlania się w Knyszynie, choć jednocześnie nie zabraniał prowadzenia handlu. Wiemy jednak, że postanowienia te nie były bezwzględnie przestrzegane - w 1679 roku wyznawcy judaizmu stanowili 0,9% wszystkich mieszkańców, a przed 1700 r. w mieście żyła pewna liczba Żydów. W 1719 roku doszło do porozumienia pomiędzy knyszyńskim kościołem a miejscową społecznością żydowską. W zamian za zobowiązania Żydów do płacenia podatków, złagodzono postanowienia przywileju de non tolerandis Judaeis, pozwalając Żydom na osiedlanie się w mieście.

W początkach XIX wieku podjęto próby ograniczenia obecności Żydów w mieście. Wkrótce jednak wycofano się z tego pomysłu - mieszczanie doszli do wniosku, że odpływ żydowskich handlarzy i rzemieślników odbiłby się niekorzystnie na sytuacji ekonomicznej Knyszyna.

Stopniowo wzrastała liczebność miejscowej społeczności żydowskiej. W 1807 roku w Knyszynie mieszkało 308 osób wyznania mojżeszowego, w 1879 roku - 1878 osób. Spis powszechny z 1921 roku odnotował w Knyszynie 1.235 Żydów. W ich rękach znajdowała się większość sklepów i zakładów oraz niemal wszystkie domy przy rynku. Modły odprawiano w dwóch synagogach oraz prywatnym bejt ha-midraszu. Łaźnia, dom rabina i cheder znajdowały się przy ul. Szkolnej. Znany badacz podlaskich judaików, Tomasz Wiśniewski w książce zatytułowanej "Bóżnice Białostocczyzny" tak pisze o knyszyńskich synagogach: "Najstarsza drewniana bóżnica znajdowała się przy ul. Tykockiej i spłonęła w pożarze miasta w 1915 roku. W jej pobliżu na tzw. Wypuście przy ul. Szkolnej (Berka Joselewicza) wzniesiono nową, murowaną bóżnicę "Bejsa Jaszur", przeznaczoną dla biedniejszych Żydów. Została ona zniszczona przez Niemców podczas ostatniej wojny i rozebrana w latach 1950-55. Przy rynku na zapleczu ulicy Grodzieńskiej w latach 1898-1900 wzniesiono murowaną bóżnicę "Orach Chaim". Był to prosty obiekt, kryty dwuspadowym dachem z blachy, wzniesiony w stylu neoklasycznym. W szczycie i frontonie widoczne były tablice mojżeszowe i Gwiazdy Dawida. W latach 1934-1935 synagoga była przebudowana. W okresie II wojny światowej budynek został zniszczony, a następnie przebudowany. W czasach okupacji radzieckiej został przykryty kopertowym dachem, znikły też wszystkie detale i ornamenty. Obiekt służył jako magazyn paszowy. W latach 1982-1986 dawna bóżnica została ostatecznie rozebrana".

Dziś o żydowskiej przeszłości osady przypomina nekropolia, położona za rzeką Jaskranką, na terenie dawnych sadzawek. Jest to jeden z największych - obok Białegostoku, Krynek i Sokółki - podlaskich kirkutów. Są to właściwie dwa cmentarze - "stary", założony przed 1750 rokiem oraz "nowy", powstały w 1930 r. W księgach kahału z lat 1786/97 zachował się akt dotyczący użytkowania cmentarza: "Zebrani mieszkańcy Knyszyna Żydzi wspólnością, aby ogrodzili mogiłki swoje (.....) dozwala zwierzchność dworska przychylając się do tej prośby, tak miejsca jak z dawna było i ogrodzenia, i tamże grzebania się dozwala (.....), ażeby już odtąd z knyszyńskiego państwa bądź miasta, czyli wprost mieszkaniec nie ważył się szukać innego miejsca po cudzych państwach z opłacaniem wyniszczającym".

Przytoczmy też fragment jakże trafnego opisu, autorstwa Michała Wróblewskiego, opublikowanego w 2004 roku na łamach Czasopisu: "Żydzi z rozwijającej się gminy knyszyńskiej potrzebowali miejsca do grzebania swoich zmarłych. Mogli liczyć tylko na najlichszy grunt, a takim były właśnie dawne królewskie sadzawki, zapuszczone już w połowie XVII wieku. Początkowo pochówki na groblach odbywały się nielegalnie, ale rajcy przymykali oczy na ten fakt. Dopiero w 1786 roku sadzawki oficjalnie uznano za knyszyński kirkut. Interes opłacił się obu stronom, władze miasta uzyskały profity z dotychczasowego nieużytku, a knyszyńscy Żydzi powiększyli zakres swojej autonomii względem dominującej gminy tykocińskiej. W ciągu bez mała dwustu lat renesansowe groble obrastały lasem kamiennych nagrobków. Powstał niesamowity efekt krajobrazowy. Wytworzyła się na wskroś barokowa symboliczna sceneria theatrum vanitatis tego świata. Oto macewy stawiane dość bezładnie, choć tradycyjnie zawsze zwrócone na wschód, zdwojone odbiciami w lustrach sadzawek, miały za sobą tło w postaci wzgórza szubienicznego, na którym dyndały zwłoki łotrzyków, rozdziobywane przez kruki i wrony. W słotne wieczory, ze wschodzącym księżycem w lisiej czapie przezierającym co raz przez dziury w gnanej wiatrem draperii ciemnych chmur, nagrobne kamienie nieodparcie zdawały się przywodzić na myśl hurmę wiecznych tułaczy, sunących przez krainę cieni".

Pomiędzy starym i nowym cmentarzem żydowskim znajduje się zbiorowa mogiła Żydów, pomordowanych w czasach Holocaustu.

Polecamy lekturę artykułów:
Legenda o powstaniu cmentarza żydowskiego w Knyszynie
"Przetrwać siebie" * "Działo się to w Knyszynie" * Stosunki polsko-żydowskie w Knyszynie
W 60 rocznicę zagłady knyszyńskich Żydów * Zamiast wieńca na trumnę


tekst: K. Bielawski
zdjęcia: Adam Karabowicz
opracowano na podstawie materiałów Tomasza Wiśniewskiego,
opublikowanych na www.shtetlinks.jewishgen.org
Film video nakręcone na tym cmentarzu znajdziesz w serwisie Youtube: FILM 1 * FILM 2

Knyszyn - macewa Cmentarz żydowski w Knyszynie Macewy w Knyszynie
Knyszyn - macewa Knyszyn - macewa Knyszyn - macewa Knyszyn - macewa
Knyszyn - macewa Knyszyn - macewa Knyszyn - macewa Knyszyn - macewa
Poszukujemy wszelkich informacji o Żydach z Knyszyna i ich nekropolii.
Czekamy też na relacje osób, które pamiętają ten cmentarz z okresu przed II wojną światową.
Teksty i zdjęcia opublikowane w serwisie www.kirkuty.xip.pl są chronione prawem autorskim.
Wykorzystanie materiałów możliwe wyłącznie po uzyskaniu pisemnej zgody Redakcji.
strona główna cmentarze warto wiedzieć księga gości napisz do nas