Kliknij, aby dodać stronę do ulubionych
strona główna cmentarze warto wiedzieć księga gości napisz do nas
NOWOGRÓD

Jak podaje "The Encyclopedia of Jewish Life before and during the Holocaust", pierwsi Żydzi zamieszkali w Nowogrodzie w XV wieku. Na przestrzeni dziejów osadnictwo żydowskie podlegało tu jednak pewnym ograniczeniom, dlatego istotny rozwój społeczności nowogrodzkich Żydów nastąpił dopiero w XIX wieku. W dużym stopniu był to wynik prowadzonej przez władze polityki rugowania Żydów ze wsi, co spowodowało masowy napływ ludności żydowskiej do miast. W Nowogrodzie w pierwszej połowie XIX wieku liczba Żydów uległa zwielokrotnieniu - od 147 osób na przełomie lat 1799 i 1800 do 986 osób w 1857 r. Wyznawcy judaizmu stanowili około 50% wszystkich mieszkańców, dominując jednocześnie w życiu gospodarczym miasta. W 1908 roku w Nowogrodzie żyło 1.542 Żydów. Podczas I wojny światowej Rosjanie nakazali Żydom opuszczenie miasta. Spis powszechny z 1921 roku odnotował już tylko 514 osób narodowości żydowskiej. W okresie międzywojennym w Nowogrodzie działał jeden z ośrodków organizacji he-Chaluc, przygotowujący młodych syjonistów do wyjazdu do Palestyny.

Jak twierdzi Yale Reisner z Żydowskiego Instytutu Historycznego w Warszawie, jednym z rabinów w Nowogrodzie był Paltrowicz, dziadek znanej hollywoodzkiej aktorki Gwyneth Paltrow.

We wrześniu 1939 roku wielu nowogrodzkich Żydów uciekło z miasta, szukając schronienia w Łomży. Większość z nich nie przeżyła wojny.

Mapa okolic Nowogrodu z 1931 r. z zaznaczonym cmentarzem żydowskim
Źródło: Archiwum Map Wojskowego Instytutu Geograficznego

Nie ma już dziś w Nowogrodzie młynarza Lejba, rabina Miedowicza, kowala Herszka, krawcowej Sorki... O żydowskiej przeszłości miasta przypomina zniszczona nekropolia, położona na wzgórzu przy ul. Poległych. Pochodząca z Nowogrodu pewna mieszkanka Warszawy w swym liście wysłanym w 1987 roku do Fundacji Rodziny Nissenbaumów tak opisała cmentarz żydowski w Nowogrodzie: "Byli tu grzebani Żydzi z całej okolicy, to też cmentarz jest obszerny i zajmuje około trzech hektarów. Jest on położony w przepięknym miejscu, na wysokiej skarpie nad Narwią, z rozległym widokiem na Puszczę Zieloną. Nagrobki, nawet kamienie z ogrodzenia, zostały wywiezione przez Niemców. Ocalało kilkadziesiąt grobów zaznaczalnych na powierzchni. W ziemi ze znajdujących się na skarpie okopów czasem osuwają się kości i skorupy. Teren jest na ogół szanowany przez ludność miejscową, jest czysty i stopniowo zarasta. W glebie trafiają się odwieczne pozostałości geologiczne, między innymi amonity. W pamięci starszych ludzi jest utrwalony widok cmentarza sprzed okresu zniszczenia. Było to miejsce piękne zarówno pod względem położenia, jak też wyglądu grobów, wykonanych często z piaskowca i marmuru. Obserwowane jeszcze dziś usytuowanie grobów wskazuje na istniejący kiedyś ład i systematyczny porządek typu kwaterowego. Jednym z ciekawszych elementów przyrodniczych terenu cmentarza jest występująca tu roślina chroniona zwana pierwiosnkiem wyniosłym (primula veris). Rośliny tej jest tu tak dużo, że teren cmentarza, nawet po jego odbudowie, mógłby być rezerwatem pierwiosnkowym".

cmentarz żydowski w Nowogrodzie Nowogród - macewa macewa zakopana w ziemi
Cmentarz żydowski w Nowogrodzie w marcu 2007 roku (foto: K. Bielawski)
Przez lata cmentarz był całkowicie ogołocony z nagrobków i wykorzystywany jako pastwisko. W 2005 roku jedną odnalezioną na terenie miasta macewę przywieźli tu i ustawili uczestnicy obozu edukacyjno-wypoczynkowego, zorganizowanego w Nowogrodzie przez Fundację Laudera. Był to prosty, granitowy kamień, ozdobiony płaskorzeźbą gołębicy, z wyrytym na nim hebrajskim epitafium: "Tu spoczywa skromna niewiasta, [...] pani Doba, córka zmarłego Menachema, zmarła w dniu 24 miesiąca Szwat, roku [...]. Niech dusza jej będzie związana w węzeł życia wiecznego" (tłumaczenie: Wojciech Tworek)".
dom z fundamentem wykonanym z żydowskich nagrobków macewa pod węgłem fundament z macew
Dom z fundamentem wykonanym z żydowskich nagrobków (foto: K. Bielawski)

Wiosną 2007 roku członkowie zespołu redakcyjnego naszego portalu odwiedzili Nowogród, odnajdując u zbocza cmentarnego wzgórza opuszczony dom, którego fundamenty wykonano z macew. Sprawą postanowiliśmy zainteresować lokalne media. Temat podjęła "Gazeta Współczesna", zamieszczając artykuł zatytułowany "Domy budowane na macewach". Po tej publikacji burmistrz Nowogrodu, p. Józef Piątek zobowiązał się do rozwiązania problemu. Władze Nowogrodu stanęły na wysokości zadania i dotrzymały słowa. W połowie listopada 2007 r. redaktor Aleksandra Szyc-Kaczyńska mogła napisać: "Samorząd zmierzył się z niełatwą historią miasta. (....) Osiemnaście macew z fundamentów spalonego domu wróciło wreszcie na właściwe miejsce. Są na wzgórzu w Nowogrodzie, tam, gdzie kiedyś był żydowski cmentarz. Nie było łatwo. Samorząd musiał uzyskać zgodę właściciela na rozbiórkę fundamentów. Potem ciężkie macewy trzeba było przetransportować na malowniczo położone wzgórze, gdzie kiedyś był cmentarz, po którym zachowała się tylko jedna macewa" (kliknij tu, przeczytać cały artykuł).

cmentarz żydowski w Nowogrodzie macewa z resztkami polichromii macewa na cmentarzu żydowskim w Nowogrodzie
Nowogród - cmentarz żydowski
Cmentarz żydowski w Nowogrodzie w listopadzie 2007 roku (foto: Z. S. Ciszek)

Kilka innych macew od lat znajduje się w Skansenie Kurpiowskim im. Adama Chętnika - nie stanowią one jednak części ekspozycji.

tekst: K. Bielawski

Poszukujemy wszelkich informacji o Żydach z Nowogrodu i ich nekropolii.
Czekamy też na relacje osób, które pamiętają ten cmentarz
z okresu przed II wojną światową.
Teksty i zdjęcia opublikowane w serwisie www.kirkuty.xip.pl
są chronione prawem autorskim.
Wykorzystanie materiałów możliwe wyłącznie po uzyskaniu pisemnej zgody Redakcji
strona główna cmentarze warto wiedzieć księga gości napisz do nas