Kliknij, aby dodać stronę do ulubionych
strona główna cmentarze warto wiedzieć księga gości napisz do nas
NOWY SĄCZ  

Obecność wyznawców judaizmu w Nowym Sączu po raz pierwszy wzmiankowana jest w drugiej połowie XV wieku, jednak przez wiele lat miasto broniło się przez masowym osadnictwem żydowskim. Stan ten uległ zmianie dopiero w XVII wieku, kiedy to fatalna sytuacja gospodarcza zmusiła starostę sądeckiego do otworzenia bram miasta dla żydowskich kupców i rzemieślników. W 1673 roku Żydzi z Sącza otrzymali od króla Michała Korybuta Wiśniowieckiego przywilej, zezwalający im na stałe zamieszkanie w mieście.

Sącz przez lata był jednym z ważniejszych polskich ośrodków chasydzkich. Stało się tak dzięki działalności Chaima Halberstama (1793 - 1876) i jego następców. Chaim Halberstam był uczniem wybitnych "klasyków" chasydyzmu, między innymi Jakoowa Icchaka Hurwicza, zwanego "Widzącym z Lublina"; Naftalego z Ropczyc i Cwi Hirsza z Żydaczowa. Założona przez niego sądecka jeszywa była jedną z ważniejszych uczelni talmudycznych w Galicji. Nauki Halberstama zostały opublikowane w trzech dziełach, zatytułowanych Diwrej Chaim ("Słowa Chaima") - były to omówienia prawa rozwodowego i rytualnej czystości, responsy talmudyczne i zbiór okolicznościowych kazań. Synowie Chaima przewodzili wspólnotom chasydów w innych miastach - Ezechiel Szraga w Sieniawie, Baruch w Gorlicach, Dawid w Chrzanowie. Dynastię cadyków w Sączu kontynuowali kolejno: Aron (1826 - 1903), Mosze (zm. w 1906 r)., zięć Chaima Icchak Tobiasz z Głogowa Małopolskiego (zm. w 1927 r.), Józef Menachem (zm. w 1935 r.). Ostatniego sądeckiego cadyka Mordechaja Zeewa Halberstama w 1942 roku zamordowali naziści. Charakterystyczną cechą chasydów z Sącza było ultrakonserwatywne podejście do spraw religijnych. Alina Cała w słowniku "Historia i kultura Żydów polskich" podaje, że "w okresie międzywojennym potomkowie Halberstama stali się najbardziej rozgałęzioną dynastią cadyków na terenach byłej Galicji Zachodniej, kontynuując zasadniczą linię nauk Chaima, która z czasem stała się synonimem tradycjonalizmu i wstecznictwa, wyśmiewanego w środowiskach innych chasydów. Dynastia chasydów z Nowego Sącza przeciwstawiała się zaangażowaniu wyznawców w życie polityczne, potępiano nawet działalność partii Agudas Israel. Cadycy galicyjscy byli przeciwni świeckiemu wykształceniu chłopców, zakazali też nauki języka polskiego".

Gmina żydowska w Nowym Sączu posiadała dwa cmentarze. Starszy z nich znajdował się na tzw. skarpie miejskiej nieopodal synagogi wybudowanej w 1746 roku. Do chwili obecnej nie pozostał po nim żaden ślad. Nekropolia została zniwelowana podczas budowy ulicy Piotra Skargi. Jedyną pamiątką po niej może być macewa, tkwiąca w niewielkim murze odgradzającym teren dawnego kirkutu, zamienionego na park. Nie wiadomo jednak, czy macewa ta pochodzi z tej starej nekropolii, czy też z nowej. Być może po prostu została użyta przez Niemców jako budulec.

Drugi cmentarz żydowski w Nowym Sączu został założony w drugiej połowie XIX wieku przy ul. Rybackiej. Na terenie tej nekropolii - mimo dewastacji z czasów Holocaustu - do dziś przetrwało wiele nagrobków. W odnowionym staraniom rabina Mendla Reichberga ohelu znajdują się macewy, upamiętniające członków rodziny Halberstamów: Chaima Halberstama, założyciela dynastii; Meira Natana syna Chaima Halberstama; Arona syna Chaima Halberstama; Szaloma syna Arona Halberstama, wnuka Sandzer Rebe; Mojżesza syna Arona Halberstama, rabina w Piekle i przewodniczącego sądu rabinicznego w Nowym Sączu; Arie Lejbusza Mordechaja, syna sieniawskiego cadyka Ezechiela Szragi, prawnuka Chaima Halberstama; Icchaka Tobiasza z Głogowa Małopolskiego, zięcia Chaima Halberstama; Arie Lejbusza syna Arona Halberstama, cadyka w Grybowie, dajana w Nowym Sączu; Mordechaja Zeewa syna Arie Lejbusza Halberstama, rabina w Grybowie, rabina i cadyka w Nowym Sączu; Barucha Halberstama, syna Mordechaja, rabina w Grybowie, zgładzonego w Bełżcu. Przy ohelu można odnaleźć nagrobki żeńskich potomkiń rodu.

W 1926 roku miejscowy kahał dokupił działkę znajdującą sie pomiędzy dotychczasowym cmentarzem a ul. Rybacką. O ten teren planowano w przyszłości poszerzyć kirkut.

Cmentarz żydowski w Nowym Sączu w okresie międzywojennym. Obraz autorstwa Lidii Triebling
Cmentarz żydowski w Nowym Sączu w okresie międzywojennym.
Obraz autorstwa Lidii Triebling. Źródło: Księga Pamięci Nowego Sącza

Podczas II wojny światowej cmentarz żydowski w Nowym Sączu był miejscem licznych egzekucji. W Księdze Pamięci Nowego Sącza wojenne wspomnienia Reny Anisfeld. Poniżej zamieszczamy fragmenty, dotyczące tych tragicznych wydarzeń: "Hamman (szef gestapo w Nowym Sączu - przyp. KB) aby nastraszyć zastraszyć Judenrat i milicję, aby byli jeszcze lepszym jego narzędziem, kazał kilku członków Judenratu zastrzelić na cmentarzu. Było to w roku 1941. Między zamordowanymi znajdowali się: Izrael Wenzelberg, Leon Goldberg, Mendel Wasner i inni". (....) W styczniu 1942 roku odbyła się "akcja papierosowa". Hamman (.....) Polaków wysłał do Oświęcimia, a Żydów w liczbie kilkudziesięciu własnoręcznie zastrzelił w budynku gestapo. Piekarz Nord, który z rozkazu Hammana wywoził swoim wozem zwłoki z budynku gestapo na cmentarz, później o tym opowiadał. Po drodze na cmentarz wszyscy widzieli te trupy na wozie. (.....) Na początku 1942 roku Hamman kazał uwięzić sześćdziesięciu Żydów - między innymi Peterfreunda, Chaima Chama Rajzę Klagsbaldów - pod zarzutem kombinacji mieszkaniowych. Z więzienia zabrano ich na cmentarz i tam zastrzelono". (.....) W kwietniu 1942 roku Hamman przypadkiem znalazł w archiwum sądu zachowaną listę członków biblioteki Maksa Rozenfelda. Hamman kazał przyprowadzić wszystkich będących na liście. Było ich około czterystu osób. Cała młodzież, najpiękniejsze dzieci. (.) Rano zawieziono ich skutych na cmentarz i zastrzelono. Trupy wrzucono do dołów, zawczasu wykopanych przez milicję żydowską. (....) Razu pewnego zobaczyłam Helę Goldberger. (.....) Hamman sprowadził Helę do Nowego Sącza i trzymał ją w więzieniu. Hela była naprawdę piękna, wysoka, blondynka. Gestapowcy zebrali grupę Żydów, około pięćdziesięciu osób, zaprowadzili ich na cmentarz i tam zamordowali. Helę zastrzelił własnoręcznie sam Hamnan".

Według szacunków Głównej Komisji Badania Zbrodni Hitlerowskich na terenie nowosądeckiej nekropolii zabito około dwóch i pół tysiąca osób. W dniu 18 czerwca 1956 roku na cmentarzu odsłonięto o pomnik, upamiętniający ofiary zbrodni hitlerowskich.

Nowy Sącz - ohel cadyka wnętrze ohelu w Nowym Sączu macewa na cmentarzu żydowskim w Nowym Sączu

Po II wojnie światowej nieliczni ocaleli sądeccy Żydzi podjęli starania zmierzające do zachowania pozostałości po kulturze żydowskiej na tych ziemiach. Ponieważ zabezpieczenie wszystkich okolicznych nekropolii wyznania mojżeszowego przekraczało możliwości tej społeczności, postanowiono część zachowanych macew przewieźć na teren cmentarza żydowskiego w Nowym Sączu. Po renowacji mniej zniszczone nagrobki umieszczono na wykupionym w 1926 roku terenie, przeznaczonym kiedyś na poszerzenie cmentarza. Te, których odrestaurować się nie dało, posłużyły do budowy muru oddzielającego nekropolię od ulicy Rybackiej.

Na cmentarzu odbywają się również pojedyncze współczesne pochówki. Nagrobki te swą formą przypominają groby spotykane na nekropoliach innych wyznań.

Przez wiele lat opiekunem cmentarza był Jakub Mueller, jeden z nielicznych nowosądeckich Żydów, którym dane było przeżyć mroczny czas Zagłady. W artykule opublikowanym na łamach krakowskiego dodatku do "Gazety Wyborczej" Olga Szpunar i Bartłomiej Kuraś tak opisują jego postać: "Jakub Müller ma 87 lat, drobną, pooraną zmarszczkami twarz i jasnobłękitne prawie przeźroczyste oczy. Wiele czasu spędza w oknie na pierwszym piętrze domu przy ul. Rybackiej 3. Stąd najlepiej widać cmentarz żydowski w Nowym Sączu. Jakub tym cmentarzem się opiekuje. Chodzi drobnymi kroczkami, za to bardzo szybko. Nie lubi marnować czasu. (....) Pomimo swojego wieku Müller żyje bardzo intensywnie. Jeździ po całym świecie, zbierając pieniądze na remont nowosądeckiego cmentarza. Zaraz po wojnie wybudował wokół niego mur z macew. Tylko w ten sposób mógł ocalić je przez odbywającymi się na ul. Rybackiej targami bydła. Świat przyjeżdża też do Jakuba. O historii nowosądeckich Żydów opowiada zagranicznym studentom i uczniom, wycieczkom zorganizowanym i indywidualnym turystom. To dla nich tuż przy cmentarzu stawia teraz dom, w którym mogliby wypocząć po podróży. Jest jedną z dwóch osób w mieście, które przyznają się do swojego żydowskiego pochodzenia (drugą jest urodzona w ukryciu w 1942 roku Anna Kępińska). - Przed wojną było nas tu 14 tysięcy - wzdycha. (....) We wrześniu 1939 roku Jakub Müller miał 19 lat i sześć miesięcy. Jego rodzina z dziada pradziada mieszkała w Nowym Sączu. Tu też młody żydowski chłopak ukrywał się przez całą wojnę. Z Polski wyjechał dopiero w 1969 roku. "Jeśli chcesz, zostań. Ja zabieram dzieci i uciekam stąd" - powiedziała mu żona, która czuła narastającą wokół, podsycaną przez oficjalną propagandę, niechęć do Żydów. Do końca lat 80. Müllerowie mieszkali w Szwecji. Potem wrócili do Nowego Sącza". Jakub Muller zmarł w dniu 18 grudnia 2010 r. w wieku 86 lat i został pochowany na cmentarzu chasydzkim w Netanii.

Klucze do bramy cmentarnej i ohelu udostępniają państwo Makuch, mieszkający przy ul. Rybackiej 3/2, tel. 018 441 93 81. Podajemy też lokalizację obu nekropolii według systemu GPS: stary cmentarz: N49°37.672' E20°41.481'; nowy cmentarz: N49°37.986' E20°41.391'

tekst: Robert Tomasik, K. Bielawski
zdjęcia: Małgorzata Płoszaj
Polecamy odwiedzenie poniższych stron internetowych:
Księga Pamięci Nowego Sącza
The Book on the Jewish Community of Nowy Sacz
Ślady i Judaica: Nowy Sącz
Nowy Sącz - Shtetlinks
Fotografie ocalałe z zagłady

Krótkie filmy video nakręcone na terenie cmentarza:
FILM 1 * FILM 2
Wiele informacji o nowosądeckich Żydach znajdziesz w broszurze autorstwa Elżbiety Długosz
"Żydzi w Nowym Sączu - trzy wieki w historii miasta" (do nabycia w Muzeum Okręgowym w Nowym Sączu)

cmentarz żydowski w Nowym Sączu Nowy Sącz - macewy cmentarz żydowski w Nowym Sączu - nagrobek macewa z symbolem korony
Cmentarz żydowski w Nowym Sączu w obiektywie Beaty Gładys
cmentarz żydowski w Nowym Sączu cmentarz żydowski w Nowym Sączu Nowy Sącz - ohel cadyka wnętrze ohelu
Poszukujemy wszelkich informacji o Żydach z Nowego Sącza i ich nekropolii.
Czekamy też na relacje osób, które pamiętają ten cmentarz z okresu przed II wojną światową.
Teksty i zdjęcia opublikowane w serwisie www.kirkuty.xip.pl są chronione prawem autorskim.
Wykorzystanie materiałów możliwe wyłącznie po uzyskaniu pisemnej zgody Redakcji
strona główna cmentarze warto wiedzieć księga gości napisz do nas