Kliknij, aby dodać stronę do ulubionych
strona główna cmentarze warto wiedzieć księga gości napisz do nas
PŁOŃSK  

Cmentarz żydowski w Płońsku znajduje się po wschodniej stronie ul. Warszawskiej, w południowej części miasta, około 1 km na południowy wschód od rynku.

Pierwsza informacja o obiekcie pochodzi z 1525 r., kiedy Zygmunt I Stary nakazał płońskim Żydom nabyć bezpośrednio od króla grunt na cmentarz, zakupiony wcześniej niezgodnie z prawem od mieszczan. Nie wiadomo czy sprawa dotyczyła cmentarza przy obecnej ul. Warszawskiej czy też w XVI w. płońscy Żydzi posiadali inne miejsce pochówku. Brak jakichkolwiek wzmianek o innej lokalizacji pozwala zakładać, że w Płońsku funkcjonował tylko jeden cmentarz żydowski.

Cmentarz był także wzmiankowany w przywileju dla Żydów z Płońska, wydanym przez Michała Korybuta Wiśniowieckiego 25 września 1670 r.: "Pozwalamy im też (...) okopisko osobliwe, które z dawna mieli na chowanie zmarłych, mieć i onego bez żadnej czyjej turbacyi używać". Przywilej Michała Korybuta Wiśniowieckiego został potwierdzony w 1767 r. przez Stanisława Augusta Poniatowskiego.

Podczas wizytacji kościelnej Płońska w 1775 r. zapisano: "Żydzi zaś (...) kierkut mają ogrodzony na polu płońskim za miastem, na co mają pozwolenie od JX Biskupów i aprobację od Najjaśniejszych Monarchów".

Na cmentarzu chowano zmarłych z Płońska oraz okolicznych miejscowości, m.in. Kadłubówki i Kuchar Żydowskich. W XIX w. niektóre społeczności żydowskie, podlegające wcześniej kahałowi w Płońsku, utworzyły niezależne gminy wyznaniowe i założyły własne cmentarze. Taka sytuacja dotyczyła m.in. Nowego Miasta i Sochocina.

Przed 1939 r. cmentarz zajmował działkę o powierzchni około 3,3 ha. Porównanie map z 1862 r. i 1940 r. pozwala przypuszczać, że powierzchnia była stopniowo powiększana poprzez kolejne zakupy gruntu.

Fragment mapy Płońska z 1934 r. (wersja niemiecka z 1940 r.). z zaznaczeniem cmentarza żydowskiego

Fragment mapy Płońska z 1934 r. (wersja niemiecka z 1940 r.). z zaznaczeniem cmentarza żydowskiego

Dzięki zachowanym nielicznym zdjęciom oraz grafikom autorstwa Josefa Budko wiadomo, że cmentarz był otoczony murem lub parkanem, od strony ul. Warszawskiej znajdowała się brama oraz budynek, pełniący zapewne funkcję domu przedpogrzebowego. Znaczna część macew była wykonana prawdopodobnie z piaskowca, miała formę pionowych stel, w wielu przypadkach zdobionych polichromiami.

Podczas II wojny światowej na polecenie Niemców nagrobki wyrwano i wykorzystano do utwardzania dróg. Brak szczegółowych informacji o procesie dewastacji w okresie II wojny światowej oraz w latach późniejszych.

W 1946 r. ocaleli płońscy Żydzi wznieśli pomnik z napisem: "Męczennikom bestii hitlerowskiej cudem ocaleni współwyznawcy. Wrzesień 1946 rok". Pomnik powstał prawdopodobnie na cmentarzu żydowskim i z czasem został zniszczony.

Po wojnie przez pewien czas na cmentarzu odbywały się pogrzeby, między innymi w 1949 r. pochowano Kalmana Gelbarda. Ostatnie pochówki miały miejsce w latach 50. Zapewne w wyniku stopniowej dewastacji, w kolejnych latach wszystkie naziemne ślady cmentarza uległy całkowitemu zatarciu.

Pod koniec lat 70. lub na początku lat 80. na cmentarzu zbudowano stację CPN.

W 1983 r. na cmentarzu odsłonięto pomnik z napisem: "Zmarłym, pomordowanym w latach 1939-1945 Żydom polskim. Społeczeństwo Płońska". Pomnik w formie płyty z czerwonego piaskowca, wsparty na 2 filarach i betonowym cokole, z tablicą z Gwiazdą Dawida, zaprojektowała Anna Szalast. Teren ogrodzono i uporządkowano. Uroczyste odsłonięcie pomnika odbyło się 8 maja 1983 roku.

W 1999 r. przed pomnikiem ustawiono 3 współczesne macewy z wyrytym tekstem: "Teren stanowi zachowany fragment cmentarza żydowskiego, założonego w 1670 roku na obszarze 33000 metrów kwadratowych. Te kamienie mówią za wszystkich spoczywających na tym cmentarzu i wszystkich pomordowanych Żydów, mieszkańców Płońska. Pamięć zgładzonego cmentarza uczciła Fundacja Rodziny Nissenbaumów".

foto: Sławomir Topolewski foto: Sławomir Topolewski foto: Sławomir Topolewski foto: Sławomir Topolewski

W 2002 r. Związek Gmin Wyznaniowych Żydowskich w RP złożył w Komisji Regulacyjnej do spraw Gmin Wyznaniowych Żydowskich wniosek o zwrot "zabudowanej działki gruntu o powierzchni 3,30 ha, będącej we władaniu Skarbu Państwa, położonej w Płońsku przy ul. Warszawskiej". Starosta płoński w odpowiedzi poinformował, że stanowisko w sprawie zajmie po uzupełnieniu dokumentacji o wypisy geodezyjne oraz z księgi wieczystej.

W 2011 r. obok pomnika pojawiła się kamienna tablica autorstwa płońskiego artysty Dariusza Anczewskiego, w formie otwartej księgi z napisem: "Pamięci wielu pokoleń gminy żydowskiej w Płońsku, którzy spoczęli na tej ziemi w ciągu stuleci oraz blisko dwunastu tysięcy osób z getta, uwięzionych pod koniec 1942 roku i zamordowanych bestialsko przez hitlerowców w niemieckich obozach zagłady".

Cmentarz został stopniowo zabudowany. Na początku XXI w. wzniesiono na nim centrum handlowe. Na jego skraju, od strony ul. Warszawskiej znajdował się wyżej opisany zespół pomników, zajmujący wydzieloną działkę nr 1813/8 o powierzchni 2192 m kw., stanowiącą ok. 6% przedwojennego terenu cmentarza.

W 2013 r. prywatna firma podpisała ze starostwem powiatowym umowę wieczystej dzierżawy terenu dawnego cmentarza. W kolejnych latach przedsiębiorstwo dwukrotnie występowało o pozwolenie na budowę w tym miejscu centrum handlowego.

W marcu 2015 r. podczas prac budowlanych przy ul. gen. Stanisława Maczka znaleziono fragment nagrobka z cmentarza żydowskiego w Płońsku. Była to żeliwna tablica o wymiarach 46 x 128 cm, z fragmentem epitafium, datowana na 1848 rok.

29 stycznia 2016 r. Związek Gmin Wyznaniowych Żydowskich w RP złożył wniosek o wpisanie cmentarza do rejestru zabytków.

24 lutego 2016 r. na polecenie firmy City Star sp. z o.o. wszystkie elementy pomników zostały rozebrane i wywiezione z cmentarza. Sprawa wywołała oburzenie części mieszkańców Płońska, władz miasta oraz środowisk żydowskich.

26 lutego 2016 r. burmistrz Płońska powiadomił o zdarzeniu Powiatową Komendę Policji w Płońsku, która wszczęła dochodzenie w sprawie znieważenia pomnika.

Bezpośrednio po tym wydarzeniu City Star sp. z o.o. w swoim oświadczeniu poinformowała: " Działając w imieniu użytkownika wieczystego działki położonej przy ul. Warszawskiej 59, nr 1813/8 niniejszym informujemy: Przedmiotowa działka jest w użytkowaniu osób prywatnych od 1990 r. (....) W Miejscowym Planie Zagospodarowania Przestrzennego Miasta Płońsk uchwalonym w 1997 roku, a zmienionym po raz ostatni w 2015, ww. działka przeznaczona jest pod zabudowę o przeznaczeniu: obiekty produkcyjne i zabudowa usługowa. Obecnie użytkownikiem wieczystym działki jest prywatna spółka, która zrealizowała m.in. budowę parku handlowego Mila. Obecny użytkownik od samego początku zapowiadał realizację kolejnego etapu inwestycji obejmujący przedmiotową działkę, o czym wiedzieli nie tylko potencjalni najemcy, ale również władze Miasta Płońsk. Inwestor poinformował miasto o swoich planach drogą formalną, składając wniosek o wycinkę drzew niezbędną do rozpoczęcia prac budowlanych. Wniosek w tej sprawie złożono dnia 24 września 2015 r. Dla potrzeb inwestycji inwestor zabezpieczył obiekty znajdujące się na działce, celem ich przeniesienia w inne miejsce. (....) Obiekty znajdujące się na przedmiotowej działce nie były zabytkami, nie została też nigdy podjęta uchwała Rady Miasta, która by im nadała status pomników".

2 marca 2016 r. Fundacja Ochrony Dziedzictwa Żydowskiego przesłała wniosek o wpisanie cmentarza do rejestru zabytków.

Pod koniec marca 2016 r. City Star ogrodziła działkę blaszanym płotem, odcinając całkowicie dostęp do skweru po usuniętych pomnikach.

Cmentarz żydowski w Płońsku Cmentarz żydowski w Płońsku Cmentarz żydowski w Płońsku Cmentarz żydowski w Płońsku
foto: Krzysztof Bielawski foto: Krzysztof Bielawski foto: Krzysztof Bielawski foto: Krzysztof Bielawski

Starostwo powiatowe w Płońsku zawiesiło na czas nieokreślony postępowanie dotyczące wniosku City Star sp. z o.o. o pozwolenie na budowę obiektu handlowo-usługowego na terenie cmentarza.

8 kwietnia 2016 r. Mazowiecki Wojewódzki Konserwator Zabytków wydał decyzję o wpisaniu do rejestru zabytków "zachowanej części cmentarza żydowskiego, położonej w mieście powiatowym Płońsku przy ul. Warszawskiej, (...) działki o numerze ewidencyjnym 1813/8". Decyzji nadano rygor natychmiastowej wykonalności. Firma City Star sp. z o.o. złożyła odwołanie od tej decyzji.

2 maja 2016 r. Mazowiecki Wojewódzki Konserwator Zabytków nakazał wieczystemu dzierżawcy rozbiórkę ogrodzenia postawionego na cmentarzu.

tekst: K. Bielawski
Bibliografia:
Barbasiewicz M., Studium historyczno-urbanistyczne Płońska, Warszawa 1984.

Poszukujemy wszelkich informacji o Żydach z Płońska i ich nekropolii.
Czekamy też na relacje osób, które pamiętają ten cmentarz z okresu przed II wojną światową.
Teksty i zdjęcia opublikowane w serwisie www.kirkuty.xip.pl są chronione prawem autorskim.
Wykorzystanie materiałów możliwe wyłącznie po uzyskaniu pisemnej zgody Redakcji.
strona główna cmentarze warto wiedzieć księga gości napisz do nas