RADOMSKO

Radomsko (w języku jidysz - Radomsk) to miasto, które od 1643 roku posiadało królewski przywilej "de non tolerandis judaeis". Przywilej ten obowiązywał nieprzerwanie do 1862 roku. Żydzi mieszkali w pobliskiej wsi Bugaj, gdzie pobudowali synagogę. Bugajscy Żydzi mogli zajmować się handlem w Radomsku, musieli jednak przed zmrokiem opuszczać miasto. W 1834 roku wieś Bugaj została włączona w granice administracyjne Radomska. Mniej więcej w tym samym czasie zorganizowano zarząd gminy żydowskiej i wzniesiono synagogę. Dynamiczny rozwój miasta nastąpił po uruchomieniu w 1846 roku linii kolejowej Wiedeń - Warszawa. Żydzi w Radomsku zajmowali się handlem, posiadali też fabryki, hotele i restauracje.

Radomsko stało się ważnym ośrodkiem chasydyzmu. Miejscowa dynastia cadyków została założona w 1843 roku przez Salomona kohena Rabinowicza, rabina Radomska od 1834 r., zwolennika Meira z Opatowa i autora księgi "Tiferet Szlomo". Do radomszczańskich cadyków pielgrzymowali pobożni chasydzi z odległych zakątków Polski.

Spis ludności z 1921 roku odnotował w Radomsku 18,732 mieszkańców, w tym 7.774 osoby pochodzenia żydowskiego. Czternaście lat później w mieście żyło 12.371 Żydów, co stanowiło 55% wszystkich obywateli.

Wojska hitlerowskie wkroczyły do Radomska 3 września 1939 roku. Getto dla ludności żydowskiej zostało utworzone już 20 grudnia 1939 r., zamknięto w nim Żydów z Radomska oraz pobliskich miejscowości. Tych, którym dane było przeżyć terror, głód oraz dwie epidemie tyfusu, zgładzono w Treblince. Likwidacja getta nastąpiła w dniu 9 października 1942 roku. Ten dzień jest symboliczną datą końca historii Radomsk sztetl. W czerwcu 1943 roku naziści ogłosili Radomsko "Judenrein" ("miastem wolnym od Żydów").

Niestety, nie zachowały się budynki tutejszych synagog, szkół wyznaniowych, dworu cadyka czy mykwy. Materialnym śladem po żydowskiej społeczności miasta jest rozległy, dziewiętnastowieczny cmentarz, zlokalizowany przy ul. Przedborskiej 196. Podczas II wojny światowej nekropolia była miejscem kaźni - na jej terenie Niemcy dokonywali masowych egzekucji. Do dziś przetrwało wiele nagrobków.

Dla chasydów najważniejszym miejscem na cmentarzu jest jednak ohel, w którym spoczywają miejscowi cadycy i członkowie ich rodzin:

- Salomon kohen Rubinowicz z Radomska (ur. 1803 r., zm. 16.03. 1866 r.), założyciel dynastii radomszczańskich cadyków,
- Cwi Meir kohen Rabinowicz z Radomska (zm. 07.08.1902 r.), syn Salomona,
- Abraham Isachar Dow kohen Rabinowicz (zm. 05.09.1892 r.), syn Salomona, kontynuator dynastii, twórca księgi "Chesed le-Awraham",
- Ezechiel kohen Rabinowicz (zm. 10.11.1910 r.), syn Abrahama, cadyk, autor dzieła "Kneset Jechesklel". Następcą Ezechiela był Salomon Henoch kohen, pochowany na cmentarzu żydowskim w Warszawie,
- Salomon kohen Rabinowicz (zm. 23.06.1907 r.), syn Abrahama Isachara,
- Mojżesz Elimelech kohen Rabinowicz (zm. 19.10.1981 r.), syn Abrahama Isachara.

W ohelu znajdują się także trzy macewy kobiet - żony i córki cadyka Abrahama Isachara oraz żony Mojżesza Elimelecha.

Więcej informacji o Żydach w Radomsku znajdzies na stronach internetowych:
Memorial Book of the Community of Radomsk and Vicinity
www.shtetlinks.jewishgen.org

Tekst: K. Bielawski
Bibliografia: Marcin Wodziński, "Groby cadyków w Polsce. O chasydzkiej literaturze nagrobnej i jej kontekstach",
Yizkor Book- L. Losh, ""Sefer yizkor li-kehilat Radomsk veha-sevivah