Kliknij, aby doda stronę do ulubionych
strona główna cmentarze warto wiedzie księga gości napisz do nas
SΜMNIKI    
Feliks Kiryk i Franciszek Le郾iak w swym opracowaniu "Skupiska 篡dowskie w miastach ma這polskich do ko鎍a XVI wieku" ("砰dzi w Ma這polsce", praca zbiorowa pod redakcj F. Kiryka), podaj, 瞠 pierwsi 砰dzi mieszkali w S這mnikach ju w szesnastym wieku. Byli to zapewne pojedynczy wyznawcy judaizmu, a ich obecno嗆 w mie軼ie raczej nie trwa豉 d逝go. Wiadomo te, 瞠 w 1758 roku w miasteczku by造 dwa domy, nale膨ce do 砰d闚 i zamieszkane 陰cznie przez osiem os鏏. Najwi瘯szy rozw鎩 liczebny spo貫czno軼i 篡dowskiej w S這mnikach nast徙i dopiero w okresie rozbiorowym, kiedy to w 1862 roku zniesiono formalne ograniczenia osadnictwa 篡dowskiego. O ile w 1856 roku w mie軼ie mieszka這 34 砰d闚, to do 1897 roku ich liczba wzros豉 do 904 os鏏, co stanowi這 24,5% ca貫j populacji. W tym czasie s這mniccy 砰dzi utworzyli w豉sn gmin wyznaniow i wznie郵i synagog, uniezale積iaj帷 si jednocze郾ie od gminy 篡dowskiej w Wodzis豉wiu. Podobnie jak w innych miastach, tak瞠 w S這mnikach 砰dzi zacz瘭i szybko odgrywa znacz帷 rol w handlu i rzemio郵e, a stosunek rdzennej ludno軼i do nowych osadnik闚 ilustruje fragment zezna z這穎nych przez w這軼ian w procesie ch這pa, kt鏎y w 1877 roku zabi jednego z 砰d闚. Ch這pi twierdzili w闚czas, 瞠 "zawdy za 砰da nie b璠zie taka kara, jak za innego c貫ka, bo to pono w 砰dzie nie ma dusy, jeno para".
S這mniki - synagoga
Budynek synagogi w S這mnikach

W 1921 roku podczas spisu powszechnego 篡dowskie pochodzenie lub wyznanie moj瞠szowe zadeklarowa這 1.460 mieszka鎍闚 S這mnik. Okres mi璠zywojenny by trudnym czasem dla miejscowej spo貫czno軼i 篡dowskiej. Kryzys gospodarczy w po陰czeniu z bezpardonow walk na scenie politycznej odrodzonego pa雟twa polskiego przyczyni si do wzrostu nastroj闚 antysemickich. W 1926 roku sp這n掖 dom modlitwy, kt鏎y odbudowano dopiero po czterech latach.

Wojska niemieckie zaj窸y S這mniki w dniu 6 wrze郾ia 1939 roku. Dzie ten oznacza pocz徠ek gehenny ludno軼i 篡dowskiej. Z polecenia okupanta utworzono Rad 砰dowsk - tak zwany Judenrat - kt鏎ej jednym z zada by這 zapewnienie robotnik闚 do prac przymusowych na rzecz III Rzeszy. Do S這mnik przesiedlono oko這 tysi帷a 砰d闚 z innych miejscowo軼i. W 1941 roku w mie軼ie przebywa這 oko這 2.250 砰d闚. Pierwsza "akcja" zosta豉 przeprowadzona w dniach 4-8 czerwca 1942 roku. Cz窷 砰d闚 wywieziono do obozu zag豉dy w Be鹵cu, a kilkudziesi璚iu m這dych, zdolnych do pracy trafi這 do obozu w P豉szowie. Drugi etap zag豉dy mia miejsce w sierpniu 1942 roku, kiedy to 砰d闚 ze S這mnik oraz innych miejscowo軼i - mi璠zy innymi Miechowa - skoncentrowano w pobli簑 miasteczka. Przez kilka dni przebywa這 tam kilka tysi璚y os鏏. W Archiwum 砰dowskiego Instytutu Historycznego w Warszawie przechowywane s spisane po wojnie wspomnienia 砰d闚, kt鏎ym dane by這 prze篡 czas zag豉dy. Przytoczmy fragment jednej z relacji, w kt鏎ej Maurycy Wasserman opisuje koncentracj ludno軼i 篡dowskiej w S這mnikach : "Byli鄉y cztery dni na mokrych 陰kach. Przez ca造 czas dostawali鄉y bicie okropne pa豉mi. (.....) By這 10.000 os鏏 z r騜nych okolicznych miejscowo軼i. Zdarzy這 si kilka przypadk闚 porodu. Na krzyki rodz帷ych nadbiegali (funkcjonariusze) SD i PP i bili pa趾ami kobiety do krwi. W 鈔od rano przyszli SS-mani i zacz窸a si selekcja. Tysi帷 dwustu m這dych ludzi wysegregowano do Julagu P豉sz闚 I, a dwustu do Rzeszowa. Przesz這 500 starszych os鏏 zastrzelono na miejscu, a resztk ustawiono dziesi徠kami i skierowano do stacji, przy czym przez ca陰 drog strzelano do maszeruj帷ych ludzi. Potem po stu wsadzano ich do wagon闚, nie pozwalaj帷 wzi望 wody" (Relacje Ofiar Zag豉dy A涅H, nr 301/763). Celem podr騜y tej ostatniej grupy by造 komory gazowe Be鹵ca. W listopadzie 1942 roku w lesie chodowskim Niemcy rozstrzelali grup oko這 dwustu ostatnich 砰d闚.

Jak podaje "The Encyclopedia of Jewish life before and during the Holocaust", po wojnie do S這mnik wr鏂ili nieliczni 砰dzi. Wkr鏒ce czterech z nich zosta這 zamordowanych. Po tej zbrodni pozostali s這mniccy 砰dzi w nied逝gim czasie opu軼ili miasto.

Cmentarz 篡dowski w S這mnikach za這穎no w 1898 roku, na dzia販e po這穎nej na po逝dniowy wsch鏚 od miasta, przy obecnej ul. Nieca貫j. Lokalizacj nekropolii mo積a odnale潭 na przedwojennej wojskowej mapie okolic Krakowa oraz na zdj璚iu satelitarnym, zamieszczonym w serwisie Wikimapia. Wskutek zniszcze do dzi na cmentarzu nie zachowa造 si oryginalne nagrobki. W 1998 roku, dzi瘯i wsp馧pracy Zwi您ku 砰d闚 S這mniczan w Izraelu, Fundacji Rodziny Nissenbaum闚 oraz Urz璠u Miejskiego w S這mnikach, cmentarz zosta uporz康kowany i ogrodzony. W centralnej cz窷ci nekropolii ustawiono cztery pomniki w kszta販ie wyd逝穎nych macew, upami皻niaj帷e ofiary Holocaustu. Wyryto na nim nazwiska 230 rod闚 篡dowskich, kt鏎e mieszka造 w S這mnikach przed wojn . Na innym pomniku - pot篹nym bloku skalnym, stoj帷ym przy ogrodzeniu, prawdopodobnie w miejscu zbiorowej mogi造 - umieszczono tablic z napisem o tre軼i: "Pami璚i 砰d闚 wymordowanych przez hitlerowc闚 w sierpniu 1942 r.".

tekst: K. Bielawski
foto: M. P這szaj
Kliknij tu, by obejrze film video nakr璚ony na tym cmentarzu

S這mniki - cmentarz 篡dowski kirkut w S這mnikach S這mniki - macewy
pomnik ofiar Holocaustu S這mniki - wsp馧czesna macewa hebrajskie inskrypcje
Poszukujemy wszelkich informacji o 砰dach ze S這mnik i ich nekropolii. Czekamy te na relacje os鏏, kt鏎e pami皻aj ten cmentarz z okresu przed II wojn 鈍iatow.
Teksty i zdj璚ia opublikowane w serwisie www.kirkuty.xip.pl s chronione prawem autorskim. Wykorzystanie materia堯w mo磧iwe wy陰cznie po uzyskaniu pisemnej zgody Redakcji
strona główna cmentarze warto wiedzie księga gości napisz do nas