Pierwsze wzmianki o osadnictwie żydowskim w Wyszogrodzie (w języku jidysz - Vishegrod) pochodzą z 1422 roku, kiedy to Żydzi otrzymali przywileje od księcia Ziemowita IV. W szesnastym wieku powstały tu żydowskie warsztaty tkackie. Samodzielna gmina żydowska w Wyszogrodzie powstała w 1753 roku. Dzięki położeniu miasta nad żeglowną Wisłą, Żydzi zajmowali się pośrednictwem w handlu pomiędzy różnymi miastami Rzeczypospolitej. Liczba ludności wyznania mojżeszowego szybko wzrastała - w 1808 roku Żydzi stanowili aż 90 procent mieszkańców Wyszogrodu. Spis powszechny z 1921 roku odnotował 2465 osób pochodzenia żydowskiego, co dawało 57% całej populacji miasta.

Dumą żydowskich mieszkańców Wyszogrodu była górująca nad miastem miejscowa synagoga, wzniesiona pod koniec XVIII w. lub na początku XIX wieku według projektu znanego architekta Dawida Friedlandera. Wnękę ołtarzową zdobiło wyobrażenie Świątyni w Jerozolimie oraz majestatyczne lwy, podtrzymujące Koronę Tory.

W historii Wyszogrodu istniały dwie nekropolie żydowskie. Najstarsza z nich powstała w XVI wieku przy obecnej ul. Kilińskiego. Drugi cmentarz żydowski założono w pierwszej połowie XIX wieku przy obecnej ul. Niepodległości. Oba cmentarze zostały zniszczone przez nazistów. Nagrobki wykorzystano do utwardzania dróg i chodników. Żydzi zostali zmuszeni do rozkopania grobów na starym cmentarzu i wyrzucenia szczątków swych przodków do Wisły. Jak wspomina Nathan Daicz, dzięki wręczonej niemieckim strażnikom dużej łapówce, kości zostały jednak zabrane i potajemnie złożone na nowym cmentarzu.

Po wojnie na terenie cmentarza przy ul. Niepodległości wzniesiono pomnik, upamiętniający ofiary Holocaustu. Wyryto na nim napis: "Nawet umarłym nie dali spokoju. Ten cmentarz został zbezczeszczony przez hitlerowców w latach 1939-1945". W pobliżu można odnaleźć pojedyncze nagrobki.

W latach PRL w miejscu starego cmentarza żydowskiego wybudowano przetwórnię owoców.

Lechosław Herz w swym przewodniku "Puszcza Kampinoska" wspomina pewne wydarzenie, związane ze starym cmentarzem żydowskim w Wyszogrodzie: "Na początku lat sześćdziesiątych XX wieku runęła część skarpy nadwiślańskiej, odsłaniając szczątki szkieletów ludzkich. Badania archeologów wykazały, że są to pozostałości starego cmentarza żydowskiego. Groby były ciasno ułożone obok siebie i zawierały szkielety pozbawione trumien, co najwyżej oszalowane kilkoma deskami. Głowy wszystkich skierowane były na zachód, ciała ułożone na wznak, a oczodoły zakryte ułamkami naczyń glinianych, co było dość powszechnym zwyczajem pogrzebowym na ziemiach Polski: przesłanianie oczu zmarłemu, obok względów estetycznych, miało na celu zabezpieczenie żywych przed złymi intencjami i złośliwością zmarłego. Szczególnie fascynującym odkryciem były odnalezione przy szkieletach przedmioty - świadectwo tajemniczych żydowskich obrzędów pogrzebowych. Niemal w każdym grobie odnaleziono starannie wykonane żelazne kłódki różnych rozmiarów i kształtów, niewątpliwie wyroby miejscowego rzemiosła. Zdaniem badaczy, był to rodzaj gwarancji dla zmarłego, że jego prochy nie zostaną rozrzucone tak długo, jak długo istnieć będzie kłódka".

Więcej informacji o historii Żydów w Wyszogrodzie znajdziesz na stronach:
Wyszogrod, Book to the Martyrs of Wyszogrod
We Remember Jewish WYSZOGROD!
Księga Pamięci Wyszogrodu (w jęz. hebrajskim i angielskim)

Tekst: K. Bielawski
Zdjęcia: Aleksander Wąsowicz & ML