Kliknij, aby dodać stronę do ulubionych
strona główna cmentarze warto wiedzieć księga gości napisz do nas
ŻELECHÓW      

Pierwsi osadnicy żydowscy w Żelechowie pojawili się w połowie XVII wieku. Miasto przez wiele lat było silnym ośrodkiem chasydyzmu. Przez pewien czas funkcję rabina pełnił tu uczeń Wielkiego Magida Levi Icchak z Berdyczowa. W Żelechowie działał także Jehoszua Aszer Rabinowicz, syn Świętego Żyda z Przysuchy, późniejszy cadyk w Parysowie. Dynastię cadyków w Żelechowie zapoczątkował Icchak Salomon Goldberg, a po jego śmierci miejscowym chasydom przewodzili jego potomkowie - Joszua Aszer Dawid i Abraham Szalom Goldberg. To właśnie między innymi Żydzi z Żelechowa byli pionierami chasydyzmu w Warszawie.

Na przestrzeni dziejów wyznawcy judaizmu tworzyli istotną część społeczności miasta. W 1897 roku w Żelechowie żyło 4.930 osób pochodzenia żydowskiego, co stanowiło aż 70% wszystkich mieszkańców. Żydzi dominowali także w gospodarce miasta, opanowując w większości handel i rzemiosło.

Po wybuchu II wojny światowej w Żelechowie utworzono getto, w którym zamknięto kilka tysięcy miejscowych Żydów oraz uciekinierów i przesiedleńców z innych miejscowości, między innymi z Garwolina, Warszawy, Maciejowic. Tych, którzy przetrwali terror, głód i epidemie, pod koniec września 1942 roku wywieziono do obozu zagłady w Treblince.

Początkowo żelechowscy Żydzi grzebali swych zmarłych na placu przy synagodze, między obecnymi ulicami Piłsudskiego, Pudły i 15 Pułku Piechoty "Wilków". W 1776 r. na cmentarzu spoczął cadyk Aron Hopstein z Żelechowa. Nad jego grobem postawiono ohel. Nekropolia ta funkcjonowała do 1802 roku, kiedy to władze - kierując się względami sanitarnymi - nakazały gminie żydowskiej założenie cmentarza poza terenem zabudowanym. Jak wynika ze wspomnień starszych mieszkańców Żelechowa - między innymi Eugeniusza Majka - przed 1939 r. teren cmentarza był ogrodzony i pozbawiony macew. Po wojnie działka cmentarna i plac po zburzonej synagodze zostały splantowane. Obecnie w tym miejscu znajduje się park z placem zabaw. W ostatnich latach władze miasta odsłoniły pomnik, upamiętniający stojącą tu niegdyś synagogę.

Żelechów - kirkut Żelechów - kirkut Żelechów - kirkut Żelechów - kirkut
Teren starego cmentarza żydowskiego w Żelechowie
Nowy cmentarz żydowski powstał na rozległym wzniesieniu u zbiegu obecnych ul. Chłopickiego i ul. Reymonta. Dziś na jego terenie znajduje się około 100 - 150 kamieni nagrobnych. W części wzgórza położonej najbliżej ul. Chłopickiego przeważają nagrobki wykonane z granitowych głazów, z prostymi inskrypcjami, w zdecydowanej większości pozbawione symbolicznych płaskorzeźb. Jest to zapewne najstarsza część nekropolii. Około czterdziestu metrów od szosy, po prawej stronie przy ogrodzeniu zwraca uwagę dość rzadki na żydowskich nekropoliach podwójny nagrobek, ozdobiony dwoma świecznikami. Wyryte na nim inskrypcje głoszą: "Nad nimi płaczę, moje oko spływa łzami [po lewej] nad kobietą bogobojną jak Sara i skromną, panią Lea, córką pana Fiszela, zmarłą w dobrym imieniu 13 dnia miesiąca aw 5615 roku. Niech dusza jej będzie związana w węźle życia wiecznego. [po prawej] Bogobojną jak Sara i skromną, panią Jehudit, córką rabina, naszego nauczyciela Pesacha, zmarłą w dobrym imieniu 13 dnia miesiąca aw 5615 roku. Niech dusza jej będzie związana w węźle życia wiecznego". W kalendarzu hebrajskim zapis: "13 aw 5615" odpowiada gregoriańskiej dacie 28 lipca 1855 roku.
macewa
Rodzina przy macewie z polichromią (źródło: Księga Pamięci Żelechowa)

Centralna część cmentarza jest niemal zupełnie pozbawiona płyt nagrobnych. W trawach tkwią podstawy wyłamanych niegdyś macew. Niewykluczone, że dla Niemców oraz powojennych złodziei płaskie płyty z piaskowca były bardziej praktycznym i pożądanym materiałem budowlanym niż niewielkie nagrobki z polnych kamieni. Na końcu cmentarza można odnaleźć współczesny wystawiony grobowiec. Na lastrykowej płycie wyryto napis: "Kochanemu Ojcu zamordowanemu przez hitlerowców w dn. 17 XI 1943 r. w Hucie Dąbrowa. Sonia i Srulek Ogman, zam. w Izraelu. Listopad 1990". W 2006 r. grób ten padł ofiarą wandali, którzy zniszczyli metalowe barierki i rozrzucili betonowe płyty. Na zboczu wzgórza od strony ul. Reymonta zachowało się około 20-30 macew z piaskowca. Przetrwały one w dobrym stanie, z czytelnymi inskrypcjami. W ich zwieńczeniach widać zdobienia typowe dla żydowskiej sztuki sepulkralnej - między innymi dłonie z dzbanem, szafy ze świętymi księgami, lwy i świeczniki.

macewa Żelechów - nagrobek podwójna macewa
Żelechów - macewa kamień nagrobny na cmentarzu żydowskim w Żelechowie kirkut w Żelechowie

W przeszłości cmentarz był ogrodzony. Przypominają o tym betonowe słupy i resztki siatki, której nie skradziono jedynie od strony dość ruchliwej ul. Chłopickiego. Można zauważyć także podstawy zerwanych tablic informacyjnych. W kilku miejscach widać ślady wyrzucania śmieci i kości zwierzęcych. Generalnie teren nekropolii jest dość dobrze utrzymany.

Podczas II wojny na cmentarzu grzebano ofiary hitlerowskiego terroru. Dokonywano tu także egzekucji. Między innymi w dniu 28 lutego 1943 roku rozstrzelano tu kilkudziesięciu żydowskich rzemieślników, pozostawionych w mieście po likwidacji getta. Po wyzwoleniu na cmentarzu chowano też szczątki Żydów, przeniesione z grobów na terenie powiatu. Jeden z takich pochówków odbył się w dniu 29 maja 1947 roku. Jak podaje sporządzony wówczas protokół, ekshumowano wtedy "trzy kobiety z rodziny Popowskich: Fajgę i dwie córki, których pozostałe resztki złożono w specjalnej skrzyni i pochowano na ich życzenie sprzed śmierci obok matki. Następnie dokonano odgrzebania zbiorowej mogiły rodziny Gudyk-Goldenwajnów w liczbie 11 osób obok stawów dworskich. Ciała były już po procesie rozkładowym, spotykało się jeszcze resztki ciała w okolicy żeber. W tym samym położeniu odkopano jeszcze zwłoki nieznanego nazwiska. Nieco dalej, 15 metrów od niej, tak samo nieznanych nazwisk dwie osoby. W końcu dokonano ekshumacji odosobnionej mogiły przy ul. Reymonta, w ogródku Zielińskiego - kuśnierza Szlomy Hepnera. Wszystkich pogrzebano na cmentarzu żydowskim".

Żelechów - kirkut Żelechów - kirkut Żelechów - kirkut Żelechów - kirkut
Żelechów - kirkut Żelechów - kirkut Żelechów - kirkut Żelechów - kirkut

Cmentarze żydowskie były też miejscem, gdzie.... odbywały się śluby. Dotyczyło to jednak sytuacji wyjątkowych. Zgodnie ze starym żydowskim przesądem, śluby na cmentarzach aranżowano w celu zażegnania zarazy. Taka ceremonia miała miejsce także w Żelechowie i została opisana przez Mosze BoruchowiczA w "Księdze Pamięci Żelechowa". Kiedy w 1942 roku mieszkańcom getta zagroziła epidemia tyfusu, "postawiono urządzić ślub na cmentarzu. Był to stary zwyczaj z czasów zaraz. W tym samym czasie zamierzano też pogrzebać zniszczone święte księgi z domu modlitwy. Szukano odpowiedniej pary. Niełatwo było znaleźć chętnych. Po wielu poszukiwaniach znaleziono pana młodego - Motele, syna Mosze Bejgera. Panną została Hawele, córka Sora i Welwl Judkes, stara panna w wieku ponad pięćdziesięciu lat. Para zgodziła na ślub i miejsce jego udzielenia pod warunkiem, że zostaną zapewnione im stroje. Natychmiast dostarczono im dwie pary chodaków, a gmina kupiła dla nich trochę materiału na ubranie. (....) Zaprowadzono parę pod chupę na cmentarzu. Orszakowi, za którym na wozach wieziono zniszczone święte księgi, towarzyszył rabin, jego dzieci, uczeni w Torze i niemal wszyscy mieszkańcy żelechowskiego getta. Przygrywali muzycy, ale melodia była bardzo gorzka. Na cmentarzu najpierw pogrzebano księgi, a następnie udzielono ślubu, z zachowaniem całego rytuału. Ceremonię prowadził rabin. W intencji zażegnania epidemii odmówiono modlitwy, wznosząc na koniec okrzyk "Mazel Tow!". Parę poprowadzono do sali weselnej w siedzibie Judenratu. Żydowska policja pilnowała porządku. Wydano wspaniałe przyjęcie (...). Tak świętowaliśmy cmentarny ślub, który miał uchronić Żydów od tyfusu".

W 2011 r. rozpoczęły się poszukiwania grobu cadyka Arele Kuznicera, praprawnuka słynnego Magida z Kozienic. Wiadomo, że Ariele Kuznicer zmarł wieczorem 25 września 1941 r. i został pochowany obok ohelu na jednym z dwóch cmentarzy żelechowskich. Prowadzący poszukiwania rabin Duvid Singer prosi o kontakt wszystkie osoby, które pamiętają miejscowe cmentarze żydowskie z tego okresu. Listy prosimy kierować na adres: kirkuty@kirkuty.xip.pl

tekst & zdjęcia: K. Bielawski
tłumaczenie treści hebrajskich inskrypcji: Wojciech Tworek
Kliknij tu, by obejrzeć krótki film video, nakręcony na cmentarzu w Żelechowie

Osobom zainteresowanym historią Żydów w Żelechowie,
polecamy odwiedzenie poniższych stron internetowych:
Historia ludności żydowskiej w Żelechowie

"Żelechów" - Encyclopedia of Jewish Communities in Poland (w jęz. polskim)
We remember Jewish Żelechów!
Księga Pamięci Żelechowa
www.SzukamyPolski.com - archiwalne zdjęcia z Żelechowa
"Żelechów" - reportaż Ewy Toniak
www.Izrael.Badacz.org

Poszukujemy wszelkich informacji o Żydach z Żelechowa i ich nekropolii.
Czekamy też na relacje osób, które pamiętają ten cmentarz z okresu przed II wojną światową.
Teksty i zdjęcia opublikowane w serwisie www.kirkuty.xip.pl są chronione prawem autorskim. Wykorzystanie materiałów możliwe wyłącznie po uzyskaniu pisemnej zgody Redakcji
strona główna cmentarze warto wiedzieć księga gości napisz do nas