Kliknij, aby doda stronę do ulubionych
strona główna cmentarze warto wiedzie księga gości napisz do nas
ZΜT紟

Pierwsze wzmianki o 砰dach w Z這towie (w j瞛yku niemieckim - Flatow, Flatau) pochodz z 1578 roku. Przez wiele lat wyznawcy judaizmu stanowili oko這 pi耩dziesi璚iu procent wszystkich mieszka鎍闚. Wkr鏒ce po doj軼iu Hitlera do w豉dzy rozpocz窸y si represje, wymierzone przeciw ludno軼i 篡dowskiej. Wielu 砰d闚 opu軼i這 swoje rodzinne miasto, emigruj帷 w poszukiwaniu lepszego 篡cia do innych miast w Niemczech czy te do Ameryki. Pod koniec pa寮ziernika 1938 r. zburzono synagog.

Cmentarz 篡dowski w Z這towie zosta za這穎ny w XVI wieku na 砰dowskiej G鏎ze w pobli簑 jeziora Proboszczowskiego, u zbiegu obecnych ul. Jerozolimskiej i ul. Zamkowej. Nekropolia zosta豉 zniszczona przez nazist闚, a procesu dewastacji doko鎍zono po wojnie. Nagrobki usuni皻o i wykorzystano do prac budowlanych, mi璠zy innymi do utwardzenia placu targowiska miejskiego. O tym, jak miejsce to wygl康a這 przed wojn, wiemy dzi瘯i spisanej w 1926 relacji Karla Fridrika Brandta: "Cmentarz 篡dowski znajduje si na g鏎ze, kt鏎a by豉 wa貫m ochronnym w zal捫kach miasta Z這towa. Otoczony wok馧 jeziorami i 陰kami jest jednym z najpi瘯niejszych zak徠k闚 naszej miejscowo軼i. Rzadko mo積a spotka taki pe貫n atmosfery cmentarz, jak ten ze starodawnymi d瑿ami, poro郾i皻ymi mchem starymi kamieniami. Ten cmentarz ol郾i ju niejednego znawc sztuki. Wst瘼uj帷 na t g鏎 i rozgl康aj帷 si woko這, jest si ol郾ionym pi瘯nymi obrazami, kt鏎e nam si prezentuj. Nast瘼nie kieruje si wzrok w stron cmentarza.. Te stare, pojedynczo stoj帷e d瑿y i te malownicze grupy drzew, nadaj temu miejscu co niesko鎍zenie 鈍i徠obliwego. Tu mog造 si drzewa-olbrzymy rozwija jak B鏬 pozwoli, bez przerzedzania i przycinania (.....) Pomi璠zy rz璠ami drzew pochowano zmar造ch i postawiono im przecudne pomniki, po cz窷ci dzie豉 kamieniarstwa i rze嬌iarstwa. Przy tym to nie s okaza這軼i, kt鏎e si narzucaj, ale dzie豉, kt鏎e skromnie swoje pi瘯no objawiaj. Tu stoj pomniki w stylu baroku, stylu warkoczowego i bieder-majerowskiego. Napisy na nich cz窷ciowo nie do odczytania, ale korynckie g這wy filarowe, muszle, ozd鏏ki, kwiaty i pn帷za wy豉niaj si spod wybuja貫go, obfitego mchu, jakby szaro-zielonym aksamitem obci庵ni皻e. Tu spoczywa Jakub Feiwil - 鈍i皻y cz這wiek, rabin o wielkim znaczeniu. Rok jego 鄉ierci to prawdopodobnie 1694 r. Tu le篡 rabin Akiba Beth Aisch - pogromca ognia, kt鏎y p這mienie p這n帷ej 鈍i徠yni do jeziora prowadzi i utopi si. Rok jego 鄉ierci to prawdopodobnie 1774 r. Epigraf na jego grobie brzmi: "B鏬 m闚i do Jakuba: wznie si wy瞠j nad Betel". Mn鏀two pi瘯nych pomnik闚 ma napisy trudne do odczytania. A to jest wielka i trudna praca, kt鏎a tylko przez dobrego eksperta sztuki i znawc j瞛yka hebrajskiego rozwi您ana by mog豉. (.....) Tu i tam stoi jeszcze pomnik z drewna, z jednego pnia wyci皻y i rze嬌iony. Przetrwa造 one 瞠liwne pomniki i kamienne tablice chrze軼ija雟kich cmentarzy. Nawet najbiedniejszy m鏬 sobie na taki znak czci dla swych zmar造ch pozwoli. Obok pe軟ych kunsztu pomnik闚, s tak瞠 i zwyk貫. Roz逝pany i znaleziony kamie, na kt鏎ym jest wyryty napis, jest on prawie nie do rozpoznania, sprzed trzystu lat. W cieniu starych drzew wyrastaj one z trawy i wygl康aj szczeg鏊nie nastrojowo. Te, kt鏎e z biegiem czasu przewr鏂i造 si, stoczy造 z g鏎y albo wywleczone zosta造, pozbierano i u這穎no w piramid, na kt鏎ej umieszczono tablic pami徠kow z napisem: "Na wieczyst pami徠k". To wzniesienie powsta這 z kamieni dawno ju zapad造ch grob闚, 瞠by uszanowa godno嗆 tych zmar造ch, kt鏎ymi jako pomniki zosta造 postawione.

A teraz zejd幟y z tej g鏎y cmentarnej w kierunku nowego cmentarza (.....). Tu panuje nowoczesno嗆. Rz璠y grob闚 za這穎ne, ponumerowane wed逝g jednego z這towskiego wzoru. Pomniki produkcji ta鄉owej, fabrycznej. Polerowany granit, kt鏎ego z這te litery o郵epiaj oczy. Masy kamieni pe軟e pychy przyt豉czaj otoczenie, rozprzestrzeniaj si obok niecek cementowych 豉鎍uch闚, sztab闚 krat, jak gro幡e oszczepy. Pi瘯nie i nastrojowo na modnych polach grobowych, z kt鏎ych prawdziwa natura i sztuka zosta造 wygnane.

Stary g鏎ski cmentarz za這穎ny zosta bez planowania, naturalnie dostosowany do okolicy, za nowy le篡 na zboczu, pomi璠zy dwoma jeziorami".

W 1998 roku podczas prac drogowych przy ul. Wa鎥owicza i ul. Reymonta, odnaleziono cz窷 macew z cmentarza 篡dowskiego. Dzi瘯i pomocy Stowarzyszenia Mi這郾ik闚 Z這towa fragmenty nagrobk闚 z這穎no w Muzeum Ziemi Z這towskiej. Z inicjatywy miejscowych spo貫cznik闚 z odzyskanych cz窷ci macew na terenie cmentarza 篡dowskiego wzniesiono pomnik w kszta販ie piramidy. Na tablicy wyryto napis w j瞛ykach polskim, niemieckim i hebrajskim: "Na wieczn pami徠k ten pag鏎ek zosta wzniesiony z kamieni starych grob闚, by zachowa honor tych, dla kt鏎ych pomniki postawiono". Wykonana zosta豉 r闚nie inwentaryzacja nagrobk闚.

Cmentarz 篡dowski w Z這towie. Zdj璚ia: Arkadiusz 安iniarski

Uroczysto嗆 ods這ni璚ia pomnika mia豉 miejsce w dniu 6 listopada 2002 roku. W ceremonii udzia wzi瘭i mieszka鎍y, przedstawiciele w豉dz i spo貫czno軼i 篡dowskiej. Zorganizowano te seminarium naukowe i warsztaty dla uczni闚 i nauczycieli, po鈍i璚one historii z這towskich 砰d闚.

Wybudowanie lapidarium to nie jedyny przejaw pami璚i z這towian o swych dawnych 篡dowskich s御iadach. Na rynku, w miejscu zburzonej synagogi umieszczono tablic pami徠kow.

Wi璚ej informacji o inicjatywie budowy lapidarium znajdziesz tutaj:


tekst: K. Bielawski
Relacj Karla Fridrika Brandta w t逝maczeniu Christy Wagner przytoczono za:
"Halo, Tu Z這t闚", nr. 13/98.

Macewy ze Z這towa. Zdj璚ia: Estera 5
strona główna cmentarze warto wiedzie księga gości napisz do nas